ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ 'ਚ ਬਿਨਾਂ ਫਰਿੱਜ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਜੰਮ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਬਰਫ਼? ਰੇਗਿਸਤਾਨ 'ਚ ਰਾਜੇ-ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ 'ਠੰਢਾ' ਰੱਖਦੀ ਸੀ 'Yakhchal' ਤਕਨੀਕ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਸਾਨੂੰ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਬਰਫ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਫਰਿੱਜ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਆਰਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ, ਜਦੋਂ ਬਿਜਲੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤਾਂ ਲੋਕ ਗਰਮੀ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਕਿਵੇਂ ਸਟੋਰ ਕਰਨਗੇ? ਉਹ ਵੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫਾਰਸ ਵਰਗੇ ਗਰਮ ਰੇਗਿਸਤਾਨੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ?

ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਹ ਮਹਿਜ਼ ਇੱਕ ਕਲਪਨਾ ਜਾਪਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਇੱਕ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਈਰਾਨੀਆਂ ਨੇ ਹਵਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ 'ਕੁਦਰਤੀ ਫਰਿੱਜ' ਬਣਾਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਸ਼ਕਤੀ ਅੱਜ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੰਦ ਪੀਸਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਦਭੁਤ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਫਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ 'ਬਰਫ਼ ਦੇ ਟੋਏ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਲ ਨਾਂ ਸੀ - ਯਖਚਲ।

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣਾ ਇਤਿਹਾਸ

ਯਖਚਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਗੋਦਾਮ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਫੈਕਟਰੀ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਫਰੋਲੀਏ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਸਤੇਮਾਲ 400 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਹਖਾਮਨੀ, ਸਫਵਿਦ ਅਤੇ ਕਾਜਾਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਬ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਇਆ। ਈਰਾਨ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਅਤੇ ਗਰਮ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ 20 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਉੱਚੇ ਇਹ ਗੁੰਬਦ ਵੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਨਸਾਨੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਛੱਤੇ ਵਰਗੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ

ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਯਖਚਾਲ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣੇ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮਧੂ-ਮੱਖੀ ਦੇ ਛੱਤੇ ਵਰਗਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੋਈ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਵਿਗਿਆਨ ਸੀ:

ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ੰਕੂਕਾਰ ਗੁੰਬਦ: ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਉੱਪਰ ਦਾ ਗੁੰਬਦ 10 ਤੋਂ 18 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ 'ਸਰੂਜ' ਨਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖ਼ਾਸ ਗਾਰੇ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਗਾਰੇ ਵਿੱਚ ਰੇਤ, ਮਿੱਟੀ, ਸੁਆਹ, ਚੂਨੇ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬੱਕਰੀ ਦੇ ਵਾਲ ਅਤੇ ਆਂਡੇ ਦੀ ਸਫ਼ੈਦੀ ਮਿਲਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਮਿਸ਼ਰਣ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਇੰਸੂਲੇਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

ਹਵਾ ਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ: ਇਸ ਗੁੰਬਦ ਦੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ 2 ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਚੌੜੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪਤਲੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਨਿਯਮ ਹੈ ਕਿ ਗਰਮ ਹਵਾ ਹਲਕੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਪਰ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰੀ ਗਰਮ ਹਵਾ ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਉੱਪਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਭੂਮੀਗਤ ਸਟੋਰੇਜ: ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਖੱਡਾ ਪੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ 5,000 ਘਣ ਮੀਟਰ ਤੱਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਠੰਢਕ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਪਿਘਲਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਸੀ।

ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਸਲੀ ਕਮਾਲ

ਗੁੰਬਦ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਹੀ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਘੱਟ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੁੰਡ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਮੋਹੱਬਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਰਫ਼ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਅਸਲੀ ਖੇਡ ਇਹਨਾਂ ਹੀ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਸਰਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਮੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨ ਬਿਲਕੁਲ ਸਾਫ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ 'ਰੇਡੀਏਟਿਵ ਕੂਲਿੰਗ' ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਗਰਮੀ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਬਾਹਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਜ਼ੀਰੋ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਬਰਫ਼ ਦੀਆਂ ਮੋਟੀਆਂ ਸਿੱਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸਿੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵਾਲੇ ਖੱਡੇ ਵਿੱਚ ਸਟੋਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਬਿਨਾਂ ਬਾਲਣ ਦਾ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨਰ

ਇਹਨਾਂ ਯਖਚਾਲਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਖ਼ੂਬੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬਾਲਣ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਬਰਫ਼ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ 'ਕਨਾਤ' ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਕਿ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਬਣੀਆਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਨਹਿਰਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਤਾਪਮਾਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਠੰਢਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੁਝ ਯਖਚਾਲਾਂ ਵਿੱਚ 'ਬਦਗੀਰ' ਯਾਨੀ ਹਵਾ ਫੜਨ ਵਾਲੇ ਉੱਚੇ ਟਾਵਰ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਟਾਵਰ ਰੇਗਿਸਤਾਨ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਹੇਠਾਂ ਤਹਿਖ਼ਾਨੇ ਵੱਲ ਧੱਕਦੇ ਸਨ। ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਬਰਫ਼ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਗਰਮ ਹਵਾ ਉੱਪਰੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਨਾਲ ਯਖਚਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਬਾਹਰ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 15 ਤੋਂ 18°C ਤੱਕ ਘੱਟ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਸ਼ਰਬਤ, ਫ਼ਾਲੂਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਨੋ-ਸ਼ੌਕਤ

ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਫ਼ਾਰਸ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਹੋਣਾ ਕਿਸੇ ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਬਰਫ਼ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਗਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਠੰਢੇ 'ਸ਼ਰਬਤ' ਅਤੇ 'ਫ਼ਾਲੂਦਾ' ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਰਫ਼ ਵਿਕਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਮੀਰਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਯਜ਼ਦ ਅਤੇ ਕਰਮਾਨ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਖਚਾਲਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸ਼ਾਹੀ ਰੁਤਬੇ ਅਤੇ ਅਮੀਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰਿਜ ਨੂੰ 'ਯਖਚਾਲ' ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯਖਚਾਲ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ:

ਯਖਚਾਲ-ਏ-ਮੋਇਦੀ: 20 ਮੀਟਰ ਉੱਚਾ ਇਹ ਢਾਂਚਾ ਅੱਜ ਵੀ ਬਿਹਤਰੀਨ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਹੈ।

ਮੇਬਦ ਯਖਚਾਲ: ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਰਵਾਂ ਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਮੁਸਾਫ਼ਿਰਾਂ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਸਕੇ।

ਅਬਰਕੁਹ ਆਈਸ ਹਾਊਸ: ਇਹ ਇੱਕ 4,000 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਸਰੂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਕੋਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਮੋਹਰ

ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਠੰਢਾ ਰੱਖਣ ਦਾ ਇਹ ਤਰੀਕਾ ਅੱਜ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਇੱਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਸਾਲ 2017 ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਦੀ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਫਰਮ 'ਮੈਕਸ ਫੋਰਡਹੈਮ ਐਲਐਲਪੀ' ਨੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਇਹਨਾਂ ਯਖਚਾਲਾਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਅਤੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਇਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤਕਨੀਕ ਪੂਰੇ ਸਾਲ ਬਰਫ਼ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰੱਥ ਸੀ।

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਬਿਜਲੀ ਦੇ ਵਧਦੇ ਬਿੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਯਖਚਾਲ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਰਾਹ ਆਧੁਨਿਕ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੀਆਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਤਕਨੀਕਾਂ ਵਿੱਚ ਛਿਪਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।