ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਨੋਖਾ ਚਮਤਕਾਰ: ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਬੀਤਣ 'ਤੇ ਵੀ ਕਿਉਂ ਐਕਸਪਾਇਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸ਼ਹਿਦ?

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਨਾਮ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਜ਼ੇ ਨਾਲ ਖਾਧਾ ਜਾ ਸਕੇ?

ਸ਼ਾਇਦ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ 'ਸ਼ਹਿਦ' ਦਾ ਨਾਮ ਆਵੇਗਾ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ 5,500 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਤੋਂ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਮਿਠਾਸ ਦਾ ਲੁਤਫ਼ ਲੈਂਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਰਹੱਸਮਈ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਡੂੰਘੀ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹਿਦ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਹੈ ਜੋ ਕਦੇ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਰਸੋਈ ਦੀ ਸ਼ੈਲਫ਼ 'ਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸ਼ਹਿਦ ਇੰਝ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਮੰਨ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇਗਾ।

ਪਰ ਕੀ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ 100% ਸੱਚ ਹੈ? ਕੀ ਵਾਕਈ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਕੋਈ 'ਐਕਸਪਾਇਰੀ ਡੇਟ' ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਆਓ, ਇਸ ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।

ਆਖਰ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਕਿਉਂ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸ਼ਹਿਦ?

ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਾ ਕੋਈ ਜਾਦੂ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ:

ਖੰਡ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਮਾਤਰਾ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ: ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 80% ਹਿੱਸਾ ਖੰਡ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪਾਣੀ 18% ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੰਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ 'ਓਸਮੋਟਿਕ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ' ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੌਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਹੀਏ ਤਾਂ, ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜਾਂ ਫੰਗਸ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਨਪਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਉਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਸੋਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਾਈਕ੍ਰੋਆਰਗੇਨਿਜ਼ਮ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਗਾੜ੍ਹੇਪਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਆਕਸੀਜਨ ਵੀ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਘੁਲ ਪਾਉਂਦੀ।

ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਐਸਿਡਿਕ: ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਔਸਤਨ pH ਪੱਧਰ 3.9 ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ 'ਗਲੂਕੋਨਿਕ ਐਸਿਡ' ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਐਸਿਡਿਕ ਮਾਹੌਲ ਸਾਲਮੋਨੇਲਾ ਅਤੇ ਈ.ਕੋਲਾਈ ਵਰਗੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ ਦਿੰਦਾ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸੜੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਜਾਂ ਅਲਸਰ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਸ ਐਂਜ਼ਾਈਮ: ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਰਸ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਵਿੱਚ 'ਗਲੂਕੋਜ਼ ਆਕਸੀਡੇਜ਼' ਨਾਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇੱਕ ਐਂਜ਼ਾਈਮ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਕਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਇਹ ਐਂਜ਼ਾਈਮ 'ਹਾਈਡ੍ਰੋਜਨ ਪੈਰੋਕਸਾਈਡ' ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਬਿਹਤਰੀਨ ਐਂਟੀਬੈਕਟੀਰੀਅਲ ਏਜੰਟ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀਟਾਣੂਆਂ ਦਾ ਖ਼ਾਤਮਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਕਿਹੜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਸ਼ਹਿਦ?

ਕੈਲਾਸ਼ ਦੀਪਕ ਹਸਪਤਾਲ ਦੀ ਕੰਸਲਟੈਂਟ ਫਿਜ਼ੀਸ਼ੀਅਨ, ਡਾ. ਮਾਨਸੀ ਨਿਗਮ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਹਿਦ ਸਾਲਾਂ-ਸਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਖੋਹ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਹਤ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਖ਼ਤਰਾ: ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ 'ਸੀ. ਬੋਟੂਲਿਨਮ' ਨਾਮ ਦੇ ਨਿਊਰੋਟੌਕਸਿਨ ਦੇ ਕਣ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਪਰ 1 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਲਕਵਾ, ਸਾਹ ਦੀ ਦਿੱਕਤ ਅਤੇ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੰਭੀਰ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਅਸਰ: ਜੇਕਰ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਰੋਡੋਡੈਂਡ੍ਰੋਨ ਵਰਗੇ ਕੁਝ ਖ਼ਾਸ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦਾ ਰਸ ਪੀ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਟੌਕਸਿਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਚੱਕਰ ਆਉਣੇ, ਉਲਟੀ ਜਾਂ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵਿਗੜਨ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਮਿਲਾਵਟ ਅਤੇ ਕੱਚਾ ਸ਼ਹਿਦ: ਬਾਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫ਼ਾ ਕਮਾਉਣ ਲਈ ਅਕਸਰ ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਮੱਕੀ ਜਾਂ ਗੰਨੇ ਦਾ ਸਸਤਾ ਸਿਰਪ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੇਕਰ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਛੱਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਕਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ 25% ਤੱਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਦ ਵਿੱਚ ਖਮੀਰ ਉੱਠਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦਾ।

ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਰੰਗ ਬਦਲਣਾ ਅਤੇ ਜੰਮਣਾ: ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਜੰਮਣਾ ਇੱਕ ਨੈਚੁਰਲ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਘੁਲਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੰਡ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੰਮਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ਹਿਦ ਚਿੱਟਾ ਜਾਂ ਦਾਣੇਦਾਰ ਦਿਖਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਣ ਲਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਪਰ ਜੰਮਣ ਦੀ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪਾਣੀ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਖਮੀਰ ਉੱਠਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ, ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਇਹ ਕਾਲਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਕ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਦੇ ਸਮਾਰਟ ਤਰੀਕੇ:

ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਸ਼ਹਿਦ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸੁਆਦ ਦੇਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਟੋਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖੋ:

ਏਅਰਟਾਈਟ ਡੱਬੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ: ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਏਅਰਟਾਈਟ ਢੱਕਣ ਵਾਲੇ ਕੱਚ ਜਾਂ ਸਟੇਨਲੈਸ ਸਟੀਲ ਦੇ ਜਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖੋ। ਜੇਕਰ ਹਵਾ ਜਾਂ ਨਮੀ ਅੰਦਰ ਜਾਵੇਗੀ, ਤਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਜਲਦੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਸਹੀ ਤਾਪਮਾਨ: ਇਸ ਨੂੰ 10°C ਤੋਂ 20°C ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਕਿਸੇ ਠੰਢੀ ਅਤੇ ਸੂਕੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਫ਼ਰਿੱਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ: ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਿੱਜ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਜੰਮ ਕੇ ਗਾੜ੍ਹਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਗਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ਜੇਕਰ ਸ਼ਹਿਦ ਜੰਮ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜਾਰ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਪਿਘਲਾ ਲਓ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਗੈਸ 'ਤੇ ਨਾ ਉਬਾਲੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੌਜੂਦ ਫਾਇਦੇਮੰਦ ਤੱਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ HMF ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧ ਜਾਵੇਗਾ, ਜੋ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੈਮੀਕਲ ਹੈ।

ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ: ਸ਼ਹਿਦ ਕੱਢਣ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕਦਮ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਚਮਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ। ਜੂਠੇ ਬਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਵਿੱਚ ਫੰਗਸ ਅਤੇ ਬੈਕਟੀਰੀਆ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪਾਣੀ ਤੈਰਦਾ ਦਿਖੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਝੱਗ ਬਣ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਦ ਅਜੀਬ ਖੱਟਾ-ਜਿਹਾ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਸਮਝ ਜਾਓ ਕਿ ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੱਟਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।