ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਤੂੰ ਕਰ ਸਕਦੈਂ

ਆਦਿਲ ਆਜ਼ਮੀ

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਦੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਅਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਤੁਰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ, ਬੇਭਰੋਸਗੀਆਂ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਦਾਸੀ ਨਾਲ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘਿਰੀ ਹੋਵੇ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਅਹਿਮ ਰੋਲ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰਹੱਸ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਬਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਘੜੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਦੇਖਦੇ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਕਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ‘ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਹੈ’ ਅਤੇ ‘ਤੂੰ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।’ ਦੇਖਣ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਇਹ ਦੋ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਇਹ ਕਹੇ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਕੀ ਖ਼ਾਸ ਹੈ ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਜਾਂ ਮੇਰੀ ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਇਹ ਕੋਈ ਆਮ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਜਾਦੂ ਹੁੰਦਾ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਡਰ ਨੂੰ ਹੌਸਲੇ ’ਚ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਚ ਬਦਲਣ ਦੀ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਤਾਕਤ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਅਸੰਭਵ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਿਸੇ ਚਮਤਕਾਰ ਵਾਂਗ ਸੰਭਵ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਸੀ। ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਕੋਈ ਵੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਭੂਮਿਕਾ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਸ਼ਲਾਘਾ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਅਣਗਿਣਤ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ, ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਰੜ, ਭਰੋਸੇ ਤੇ ਖੁਦ ’ਤੇ ਯਕੀਨ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ’ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਦਰਦ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤੰਗੀਆਂ ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿਚ ਘੱਟ ਹੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਰਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ’ਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਘਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਸਹੀ ਕਨ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀਆਂ, ਕਰਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਬੋਝ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੀਨੇ ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦਬਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਕਤੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ

ਵੱਡੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਘੀ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਮੁਸਕਾਨ ਹੇਠਾਂ ਲੁਕੋ ਲੈਣ ਦਾ ਹੁਨਰ ਸ਼ਾਇਦ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਉਹ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਕਿਸੇ ਡਰ ਜਾਂ ਸਹਿਮ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦਿਨ ਗੁਜ਼ਾਰੇ। ਪਿਤਾ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਿਹਾਰਕ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਉਸ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਉਂਗਲ ਜਾਂ ਬਾਂਹ ਫੜ ਕੇ ਮੇਲਿਆਂ ’ਚ ਘੁੰਮਣਾ, ਸਾਈਕਲ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹੋਏ ਸਾਨੂੰ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿਖਾਉਣਾ, ਡਿੱਗਣ ’ਤੇ ਮੁੜ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਦੇਣਾ ਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਘਬਰਾਉਣ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਦੇਣੀ, ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਅਹਿਮ ਸਬਕ ਹਨ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਮਹਿੰਗੀ ਕਿਤਾਬ ਜਾਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾ ਸਕਦੀ।

ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਹੌਸਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਮੁੱਲ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਰਾਹਦਾਰੀ ਹਨ। ਉਹ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ‘ਫ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੁਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।’ ਇਸ ਸਧਾਰਨ ਗੱਲ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਸਨ ਕਿ ਅਸਲ ਕਾਮਯਾਬੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵਸਤਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਬਣਨਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਸਮਝਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ, ‘ਕਦੇ ਵੀ ਨਿੱਜੀ ਫ਼ਾਇਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਾ ਕਰੀਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਖੋਹਣ ਨਾ ਦੇਈਂ। ਜਿਸ ਦਿਨ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਵੈ-ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਔਖੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਮੇਰਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਫਾਦਰ-ਡੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹੁਣ ਇਸ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਵਰਗੀ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਮੇਰੇ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ’ਚ ਜੀਵੰਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁੱਲ ਮੇਰੇ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅੱਜ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਹਰ ਕਾਮਯਾਬੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਹਰ ਉਪਲਬਧੀ ਦੀ ਨੀਂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹਾਂ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਥੰਮ੍ਹ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹੀ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਦਿਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਸਕਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈ ਸਕਾਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਸਾਂਝੇ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ ਉਸ ਦੇ ਜੀਊਣ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ।

ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਗੜ੍ਹੇ ਗਏ ਜੀਵਨਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਪਾ, ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੋ, ਮੈਂ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਪਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ—ਜੋ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਅਸਮਾਨਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਬਣਾਈ ਬੈਠੇ ਹਨ—ਦਿਲੋਂ ਧੰਨਵਾਦ। ਤੁਹਾਡੇ ਤਿਆਗ, ਤੁਹਾਡੀ ਤਾਕਤ, ਤੁਹਾਡੀ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਬੇਸ਼ਰਤ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਈ। ਕਈ ਵਾਰ ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਵਿੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ-‘ਤੂੰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ।’

(ਲੇਖਕ ਸੰਚਾਰ ਰਣਨੀਤੀਕਾਰ, ਕਾਲਮਨਵੀਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਹਨ।)