ਮਨ ਦੇ ਕੈਨਵਸ ’ਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਦੇ ਰੰਗ

ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਮਨਿੰਦਰ ਕੌਰ।

ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣਾ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਡੂੰਘੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸੱਟ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਦਰਦ ਕੇਵਲ ਅੱਖਾਂ ’ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵਗਦਾ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੀ ਰੂਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪਲ ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੀ ਵਫ਼ਾ, ਸਾਡੀ ਯੋਗਤਾ ਤੇ ਸਾਡੀ ਹੋਂਦ ’ਤੇ ਹੀ ਸਵਾਲੀਆ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਚੋਟ ਕਾਰਨ ਮਨ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ’ਚ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਅਜੀਬ ਸੱਖਣਾਪਣ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਭਰ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਡਰ ਸਤਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਵਿੱਖ ’ਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਾਡੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਇਸੇ ਅਣਜਾਣੇ ਭੈਅ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਕ੍ਰੋਧ, ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਕੜਵਾਹਟ ਦੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁੱਸਾ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਬਚਾ ਰਹੇ ਹਾਂ ਪਰ ਅਸਲ ’ਚ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਜ਼ਖ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖੁਰਚ ਕੇ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਸਿਆਣੇ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ‘ਨਫ਼ਰਤ ਕਰਨਾ ਇੰਜ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਖੁਦ ਪੀਣਾ ਅਤੇ ਉਮੀਦ ਦੂਜੇ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਕਰਨਾ’ ਪਰ ਕੀ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਠੰਢੇ ਦਿਮਾਗ ਨਾਲ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਕਿਉਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਕਿਉਂ ਅਤੀਤ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ? ਜਦੋਂ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਚੋਟ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਉਸ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਾਲ ਮਾਨਸਿਕ ਰੂਪ ’ਚ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘੇ ਜੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਸੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ’ਚ ਇਕ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਜਾਣੇ ਕਿ ਇਸ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਚ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਵੀ ਉਸੇ ਕਾਲ-ਕੋਠੜੀ ਦੇ ਕੈਦੀ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਅਜਿਹੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ‘ਆਤਮਿਕ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ’ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ-ਰੰਗਮੰਚ ’ਤੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹਾਵਤ ਹੈ, ‘ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਨਾ ਮਿਟਦੇ, ਜੋ ਹੋਣੀ ਸੋ ਹੋਣੀ।’ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਕਈ ਜਨਮਾਂ ’ਚ ਅਸੀਂ ਅਨੇਕਾਂ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਾਂ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ’ਚ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੇ ਖਾਤੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਆਤਮਿਕ ਸਮ੍ਰਿਤੀ (ਜਾਗਰੂਕਤਾ) ’ਚ ਟਿਕਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਜੋ ਵੀ ਹਾਲਾਤ ਸਾਨੂੰ ਰੁਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸਲ ’ਚ ਸਾਡੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਖਾਤੇ ਦਾ ਨਿਪਟਾਰਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਇਸ ਰੂਹਾਨੀ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਦਿਲ ਦਾ ਬੋਝ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਬੇਹੱਦ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸੱਚੀ ਖ਼ਿਮਾ (ਮਾਫ਼ੀ) ਕਦੇ ਵਪਾਰ ਵਾਂਗ ਕਮਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਇਹ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਰੂਹ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦਾ ਇੱਕ ਝਰਨਾ ਹੈ। ਖ਼ਿਮਾ ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇੱਕ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਹੈ। ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਗੁਣ ਕੋਈ ਬਾਹਰੀ ਮੁਖੌਟਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਵਰਗੇ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਗਾਉਣਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਕੈਨਵਾਸ ਨੂੰ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੂਹਾਨੀ ਗੁਣ ਸਾਡੇ ਮਨ ਦੇ ਅਣਕਹੇ ਕੈਨਵਾਸ ’ਤੇ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਚ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਤੁਲਨ ਅਤੇ ਖੇੜਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕੋਈ ਅੰਤਿਮ ਜਾਂ ਸਥਾਈ ਸਟੇਜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਇਹ ਤਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਇਕ ਨਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਇਕ ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਅਹਿਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਨ-ਚੱਕਰ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਕੜਵਾਹਟ ਲਈ ਕੋਈ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉੱਥੇ ਸਿਰਫ਼ ਆਤਮਿਕ ਆਨੰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਗ਼ਲਤ ਵਰਤਾਓ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਤਰਕ, ਬਹਾਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਖੁਦ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਸੱਚੀ ਖ਼ਿਮਾ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਅੰਦਰੋਂ ਬਹਾਦਰ ਬਣਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ’ਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ‘ਖਿਮਾ ਵਿਹੂਣਾ ਜਗ ਮੁਆ, ਖਿਮਾ ਸਾਰ ਸਭ ਸਾਰ।" ਭਾਵ, ਮਾਫ਼ੀ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਸੰਸਾਰ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਪੈਲੇਟ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਕੇ "ਖ਼ਿਮਾ ਨੂੰ ਐਕਟੀਵੇਟ" ਕਰਨ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਹੀ ਉਹ ਦੋ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ ਜੋ ਸਾਨੂੰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਯਾਦਾਂ ਦੀਆਂ ਜੰਜੀਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਨਿਯਮਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਲਾ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਮਜ਼ਬੂਰੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਡਾ 'ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ' ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ’ਚ ਭੁੱਲਾਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਰੱਬ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇਨਸਾਨ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਮਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਦੀ ਇਕ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਸਾਂਝੇਦਾਰੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਜਾਂ ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਹਰ ਛੋਟੀ ਗ਼ਲਤਫ਼ਹਿਮੀ ਨਫ਼ਰਤ ’ਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦੀ। ਖ਼ਿਮਾ ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮਨ ਦੇ ਕੈਨਵਾਸ 'ਤੇ ਲਿਆਉਣ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ: ‘ਲੰਘ ਗਿਆ ਵੇਲਾ ਮੁੜ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ’-ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸ਼ਾਇਦ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇੱਕ ਪਿਆਰਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਗੁਆ ਬੈਠੀਏ। ਇਸ ਰੂਹਾਨੀ ਯਾਤਰਾ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਪੜਾਅ ਹੈ—'ਸਵੈ ਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰਨਾ'। ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਗਲਤੀ ਲਈ ਖੁਦ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਕੋਸਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਸ਼ਟਦਾਇਕ ਸਥਿਤੀ ’ਚ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਦਿਆਲੂ ਅਤੇ ਨਰਮ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਿਮਾ ਕੇਵਲ ਗੱਲ ਨੂੰ ਉੱਪਰੋਂ-ਉੱਪਰੋਂ 'ਲੇਟ-ਗੋ' (ਛੱਡ ਦੇਣਾ) ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੂਜੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਹੈ। "ਖ਼ਿਮਾ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਬਦਲ ਜਾਂ ਮਿਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ, ਪਰ ਇਹ ਅਤੀਤ ਨੂੰ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਦੇਖਣਾ ਸਿਖਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਰਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਰੁਸ਼ਨਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।" ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਬੰਧਨਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਣਜਾਣੇ ਭੈਅ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਲੇ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਾਡੇ ਆਪਣੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਠਹਿਰਾਅ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਹਰ ਰੰਗ ਵਿੱਚ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਤ ਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਓ... ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰੋ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਪੁਰਾਣੀ ਘਟਨਾ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਜੇ ਵੀ ਮਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਿਲਾ-ਸ਼ਿਕਵਾ, ਦਰਦ ਜਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਯਾਦ ਨੂੰ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਰੁਣਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸਮਝ ਦੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ 'ਰੂਹਾਨੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ' ਨਾਲ ਦੇਖੋ। ਉਸ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿਓ ਅਤੇ ਦੇਖੋ, ਉਸੇ ਪਲ ਤੁਹਾਡਾ ਆਪਣਾ ਮਨ ਕਿਵੇਂ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਕੈਨਵਾਸ ’ਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਦੇ ਰੰਗ ਖਿੱਲਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਰੂਹਾਨੀ ਸਕੂਨ ਦਾ ਉਹ ਚਸ਼ਮਾ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਅਸਲੀ ਦੌਲਤ ਹਨ।