ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਨਹਿਰੂ ਤੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਤੁਲਾਨਾ

- ਸੁਧਾਂਸ਼ੂ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਮੌਜੂਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਵਿਚਕਾਰ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਕੈਬਨਿਟ ਮਿਸ਼ਨ ਯੋਜਨਾ ਦੇ ਤਹਿਤ ਨਵੇਂ ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਅਧੀਨ ਇਕ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1946 ’ਚ, ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਕਾਂਗਰਸ ਵਰਕਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਨੂੰ ਨਾਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ, ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਅਤੇ ਪੱਟਾਭੀ ਸੀਤਾਰਾਮੱਈਆ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਵੋਟ ਮਿਲੀ, ਜਦਕਿ ਬਾਕੀ ਵੋਟਾਂ ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਨੂੰ ਮਿਲੀਆਂ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੋਟ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਨਹਿਰੂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦੇ ਦੇ ਉਮੀਦਵਾਰ ਬਣੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ‘ਨਹਿਰੂ ਸਿਲੈਕਟਡ ਵਰਕਸ’ ਅਤੇ ਮੌਲਾਨਾ ਆਜ਼ਾਦ, ਸਰਦਾਰ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਪਲਾਨੀ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ’ਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਵੇਵਲ ਤੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਤਾਜ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਦੀ ਸਹੁੰ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 2 ਸਤੰਬਰ, 1946 ਨੂੰ ਅੰਤਰਿਮ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ ਅਤੇ 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 13 ਮਈ, 1952 ਨੂੰ ਆਮ ਚੋਣਾਂ ਜਿੱਤੀਆਂ। ਗਾਂਧੀ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਦੀ ਸਹੂਲਤ ਅਤੇ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਵਿਰੋਧੀ ਚੋਣ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, 13 ਸਤੰਬਰ 2013 ਨੂੰ ਭਾਜਪਾ ਸੰਸਦੀ ਬੋਰਡ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ’ਚ ਮੋਦੀ ਨੂੰ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਵਜੋਂ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਪੂਰੀ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਭਾਰੀ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੱਖ ਜਾਂ ਪੱਖ ਦੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨਹਿਰੂ ਨਾਲ ਮੋਦੀ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਅਰਥਹੀਣ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਚੀਨ ਤਿੱਬਤ ’ਚ ਸੀ ਅਤੇ ਚੀਨੀ ਫੌ਼ਜ ਨੂੰ ਭੁੱਖਮਰੀ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਤਿੱਬਤ ’ਚ ਸੜਕਾਂ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸੇ ਬਿਹਤਰ ਸਨ, ਚੀਨੀ ਪਾਸੇ ਨਹੀਂ। ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਚੀਨੀ ਫੌ਼ਜ ਨੂੰ 3,500 ਟਨ ਚੌਲ਼ ਭੇਜੇ। 1947 ’ਚ ਚੀਨ ਕੋਲ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਭਾਰਤ ਕੋਲ ਸੀ। ਚੀਨ ਦੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ 1949 ’ਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ 19 ਨਵੰਬਰ 1962 ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਕੈਨੇਡੀ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ, ਸਗੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੀ ਕਮਾਨ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ। ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਭਤੀਜੇ, ਬੀ.ਕੇ. ਨਹਿਰੂ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜਦੂਤ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਕਿਤਾਬ ’ਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪੱਤਰ ਇੰਨਾ ਨਿਰਾਦਰ ਵਾਲਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕੇ।

ਜਦੋਂ ਗਲਵਾਨ ’ਚ ਚੀਨ ਨਾਲ ਹੋਏ ਟਕਰਾਅ ’ਚ ਸਾਡੇ 20 ਫ਼ੌਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੂਤਰਾਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ 55-60 ਚੀਨੀ ਫ਼ੌਜੀ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਨੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਕਾਰਨ ਚੀਨ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਜਾਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਬਾਲਾਕੋਟ ਦੌਰਾਨ, ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਸੈਂਬਲੀ ’ਚ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਫੌ਼ਜ ਮੁਖੀ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਕੰਬ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘ਰੱਬ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ, ਅਭਿਨੰਦਨ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜੋ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਰਾਤ 9 ਵਜੇ ਤੱਕ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ।’ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਫੌ਼ਜੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਫੌ਼ਜੀ ਨੀਤੀ ਵਿਚਕਾਰ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।

15 ਅਗਸਤ 1947 ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ’ਚ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਸੰਭਾਲੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ, ਅਕਸਾਈ ਚੀਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਰੋਵਰ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਹਿਰੂ ਖੁਦ ਕਸ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ’ਚ ਲੈ ਗਏ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ’ਚ ਧਾਰਾ 370 ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਜਦੋਂ ਅਗਸਤ 2019 ’ਚ ਧਾਰਾ 370 ਨੂੰ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮਾਲਕ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ’ਚ ਭਾਰਤ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਵੀ ਮਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ’ਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਹੇ।

ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸੋਮਨਾਥ ਮੰਦਰ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੋਦੀ ਨੇ ਸੋਮਨਾਥ ਸਵੈਮਾਣ ਪੁਰਬ ਮਨਾਇਆ। 17 ਮਾਰਚ, 1959 ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਸ਼ਣ ’ਚ, ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ’ਚ ਉਦਾਸ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਤਾਜ ਮਹਿਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਮੋਦੀ ਨੇ ਕਾਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ, ਮਹਾਕਾਲ, ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਾਂਘੇ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਲਲਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੰਦਰ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਵੈ-ਮਾਣ ਨੂੰ ਜਗਾਇਆ।

ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਲਈ ਕੁਝ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਵਿਗਿਆਨ ’ਚ ਪੱਛਮੀ ਭਗਤ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਇਹ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਏਮਜ਼ 1950 ’ਚ ਏਮਜ਼ ਦੇ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਦਵਾਈ ਦੇ ਇਸ ਖੇਤਰ ’ਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਨੇਤਾ ਹੁੰਦੇ। ਫਿਰ, ਮਲੇਰੀਆ ਲਈ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਦਵਾਈ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਚੀਨ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਵਰਤ ਰੱਖਣ ਦੇ ਲਾਭਾਂ ਲਈ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ 2016 ’ਚ ਜਪਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਂਦਾ। 1959 ’ਚ ਰਾਧਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਨ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ’ਤੇ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਪੰਤਨਗਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਜਿਹੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਬਣ ਗਈ। ਇਹ ਇਕ ਸਹੀ ਵਿਚਾਰ ਸੀ ਪਰ ਜੇਕਰ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ’ਚ ਪੱਛਮ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਨਕਲ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਵਾਇਤੀ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਲਈ ਇਕ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵੀ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ’ਚ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਅੱਜ ਤਰਸਦੀ ਹੈ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਆਯੂਰਵੇਦ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਖੇਤੀ ਲਈ ਇਕ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਹੋਮੀ ਭਾਭਾ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ, ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਸਕਦਾ ਸੀ ਪਰ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਮੋਦੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨੋਂ ਫੌਜਾਂ, ਜਲ ਸੈਨਾ, ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣੂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਲੈਸ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

16 ਮਈ 2014 ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਬਹੁਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਲੰਡਨ ਸਥਿਤ ਸੰਡੇ ਗਾਰਡੀਅਨ ਨੇ 18 ਮਈ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤਾ, ‘ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਦੂਜੀ ਮੁਲਾਕਾਤ।’ ਇਹ 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ‘ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ’ ਭਾਸ਼ਣ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਸੀ। ਅਖ਼ਬਾਰ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ 1947 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਸਨ। ਹੁਣ ਪੂਰਨ ਸ਼ਕਤੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪਾਰਟੀ ਕੋਲ ਆ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਕੋਈ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸਨੇ ਇਹ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਕਿ 16 ਮਈ, 2014 ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਉਸ ਦਿਨ ਵਜੋਂ ਉੱਕਰਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।

(ਲੇਖਕ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਰਾਜ ਸਭਾ ਮੈਂਬਰ ਹਨ)

response@jagran.com।