ਮੌਨਸੂਨ ਦਾ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ ਮਹਿੰਗਾ

- ਆਦਿੱਤਿਆ ਸਿਨਹਾ

ਮੌਨਸੂਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇਸ ਤੱਥ ਤੋਂ ਸਮਝੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਕਹਾਵਤਾਂ ’ਚ ‘ਭਾਰਤ ਦਾ ਅਸਲੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਮੰਤਰੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਮੌਨਸੂਨ ਦਾ ਪੱਖ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਮਾਨਸੂਨ ਇਕ ਮੌਸਮੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਰਸਤਾ ਕਈ ਮੌਸਮੀ ਕਾਰਕਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਇਕ ਕਾਰਕ ਅਲਨੀਨੋ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ, ਅਲਨੀਨੋ ਘਟਨਾ ਦੇ ਡਰ ਨੇ ਨੀਤੀ ਘਾੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਬੇਭਰੋਸਗੀਆਂ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਸਥਿਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਕ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮੌਨਸੂਨ ਮੌਜੂਦਾ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਦੇਵੇਗਾ।

ਵਿਸ਼ਵ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨ ਸੰਗਠਨ (ਡਬਲਿਊਐੱਮਓ) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜੂਨ ਅਤੇ ਅਗਸਤ 2026 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਲਨੀਨੋ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ ਦੀ 80 ਫ਼ੀਸਦ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਵੰਬਰ ਤੱਕ 90 ਫ਼ੀਸਦ ਤੱਕ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਮੌਸਮ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ 2026-27 ਦੀ ਸਰਦੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਅਲਨੀਨੋ ਦੇ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਦੀ 96 ਫ਼ੀਸਦ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਵੰਬਰ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਸ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ 63 ਫ਼ੀਸਦ ਹੈ। ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ 1950 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਅਲਨੀਨੋ ਘਟਨਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਕ ਮੌਸਮੀ ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਤੋਂ ਵੱਧ, ਇਹ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਖੁਰਾਕ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਇੱਕ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਕਟ ਦਾ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਸਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨਾ ਮਹਿੰਗਾ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਲਨੀਨੋ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ’ਚ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧੱਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਪਾਰਕ ਹਵਾਵਾਂ ਹਰ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ’ਚ ਗਰਮੀ ਦਾ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਸਾਲ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਲਨੀਨੋ ਸਾਲ ਰਹੇ ਹਨ। 2023-24 ’ਚ ਇਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ, ਬਦਲੇ ’ਚ, 2024 ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਤਾਪਮਾਨ ਲਈ ਇਕ ਨਵਾਂ ਰਿਕਾਰਡ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਪਸ਼ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ, ਇਹ ਇਕ ਟੈਲੀਕਨੈਕਸ਼ਨ ਹੈ, ਇਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੌਸਮੀ ਘਟਨਾ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੌਨਸੂਨ ’ਤੇ ਇਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਬਾਰਿਸ਼ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ ’ਚ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ’ਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਘਟਨਾ ਇਕ ਘਰੇਲੂ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਲਨੀਨੋ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਜੋ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ’ਚ ਧੱਕਦੀ ਹੈ। ਵਪਾਰਕ ਹਵਾਵਾਂ ਹਰ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਬਾਅਦ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਫਿਰ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਫੈਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਯੂਮੰਡਲ ’ਚ ਗਰਮੀ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਭੰਡਾਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਸਾਲ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਲਨੀਨੋ ਸਾਲ ਰਹੇ ਹਨ। 2023-24 ’ਚ ਇਸ ਦਾ ਆਖਰੀ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ, ਬਦਲੇ ’ਚ, 2024 ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਤਾਪਮਾਨ ਲਈ ਇਕ ਨਵੇਂ ਰਿਕਾਰਡ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਰਮੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਮਹਾਸਾਗਰ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ, ਇਹ ਇਕ ਟੈਲੀਕਨੈਕਸ਼ਨ ਹੈ, ਇਕ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੌਸਮੀ ਘਟਨਾ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਵਾਪਰਦੀ ਹੈ। ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਪੈਟਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੌਨਸੂਨ ’ਤੇ ਇਕ ਯਕੀਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ’ਚ ਮੀਂਹ ਪੈਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੌਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ ’ਚ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਨੂੰ ਵੀ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ’ਚ ਦੂਰ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀ ਇਕ ਘਟਨਾ ਇਕ ਘਰੇਲੂ ਸਮੱਸਿਆ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮੌਨਸੂਨ ਬਾਰਿਸ਼ ’ਚ ਕਮੀ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਉਪਜਾਊ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੂਨ ਦੇ ਅੱਧ ਤੱਕ, ਇਸ ਖੇਤਰ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਲਗਭਗ 64 ਤੋਂ 65 ਫ਼ੀਸਦ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ ’ਚ ਕਮੀ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਉਣੀ ਦੀ ਬਿਜਾਈ, ਸਿੰਚਾਈ ਲਾਗਤਾਂ ’ਚ ਵਾਧਾ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਡੀਪੀ ਵਿਕਾਸ ਦਰ ’ਚ 0.25 ਫ਼ੀਸਦ ਤੱਕ ਦੀ ਕਮੀ ਆਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। 2023 ’ਚ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਜਰਨਲ ਨੇਚਰ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਕ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪਹਿਲੂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ: ਨੁਕਸਾਨ ਇੰਨੇ ਗੰਭੀਰ ਹਨ ਕਿ ਬਾਅਦ ’ਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਬਾਰਿਸ਼ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਰਪਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਤੇ ਇਸ ਦੇ ਚੱਕਰਵਾਤੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਉਤਪਾਦਨ ’ਚ ਇਸ ਗਿਰਾਵਟ ਨਾਲ ਮੁਦਰਾਸਫੀਤੀ ’ਚ 0.5 ਤੋਂ 0.6 ਫ਼ੀਸਦ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਣ ਦੀ ਵੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਡਾਰਟਮਾਊਥ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਕ ਅਰਥਸ਼ਾਸਤਰੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ 2032 ਤੱਕ ਮਾਕੂਲ ਮੌਸਮੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਆਰਥਿਕ ਉਤਪਾਦਨ ’ਚ ਲਗਭਗ 1 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ, ਇਹ ਨੁਕਸਾਨ 10 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਉਸੇ ਨੇਚਰ ਅਧਿਐਨ ਨੇ ਨੋਟ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਗੰਭੀਰ ਅਲਨੀਨੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ 1997-98 ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ 2.1 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਅਤੇ 2015-16 ’ਚ 3.9 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਹਰੇਕ ਕੁੱਲ ਵਿਸ਼ਵ ਉਤਪਾਦਨ ਦਾ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਤੋਂ ਪੰਜ ਫ਼ੀਸਦ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਸੰਕਟ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਘਾਤਕ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਹਨ। 1877-78 ਦੇ ਅਲਨੀਨੋ ਨੇ ਇਕ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਕਾਲ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ, ਜਿਸਨੇ ਲਗਭਗ 50 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਈ। ਭਾਵੇਂ ਈਰਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸੁਲ੍ਹਾ-ਸਫਾਈ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋਣ ਪਰ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਅਜੇ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ’ਚ, ਅਲਨੀਨੋ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਖ਼ਤਰਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੁਦਰਾ ਫੰਡ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਅਲਨੀਨੋ ਵਰਗੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੱਚੇ ਤੇਲ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ’ਚ ਲਗਭਗ 14 ਫ਼ੀਸਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ ’ਚ ਲਗਭਗ ਪੰਜ ਫ਼ੀਸਦ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਅਤਿ ਦੀ ਗਰਮੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਧੀ ਹੋਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਮੰਗ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ ਨੂੰ ਲਗਭਗ 10 ਫ਼ੀਸਦ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਪਣ-ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟਾਂ ਲਈ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਵਧਾ ਦੇਵੇਗੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅਲਨੀਨੋ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਘਟਾਉਣ ਦੇ ਉਪਾਅ ਵੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਲਨੀਨੋ ਦੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੋਏਗੀ।

ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ (2025) ਦੇ ਦੌਰਾਨ, ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ’ਚ ਮੌਨਸੂਨ (ਜੂਨ ਤੋਂ ਸਤੰਬਰ) ਦੇ ਸੀਜ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਕੁੱਲ 937.2 ਮਿਲੀਮੀਟਰ ਮੀਂਹ ਪਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਮੌਸਮ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਆਮ ਮੀਂਹ (868.6 ਐੱਮਐੱਮ) ਦੇ ਲਗਭਗ 107.9 ਫ਼ੀਸਦ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ‘ਆਮ’ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਖੇਤਰ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੀਂਹ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅਗਸਤ ਮਹੀਨੇ ’ਚ 74 ਫ਼ੀਸਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅਤੇ ਸਤੰਬਰ ’ਚ 94 ਫ਼ੀਸਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮੀਂਹ ਪਿਆ ਸੀ। ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਹਿਮਾਚਲ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ’ਚ 2001 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਾਰਸ਼ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਮਾਨਸੂਨ ਦੌਰਾਨ ਆਮ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਮੀਂਹ ਪਿਆ ਸੀ।

(ਲੇਖਕ ਲੋਕ-ਨੀਤੀ

ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਹਨ)

response@jagran.com।