ਸੱਤਾ ਦੇ ਵਿਸਥਾਰ ਦੀ ਭਾਜਪਾਈ ਰਣਨੀਤੀ

- ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ

ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ 100 ਦਿਨ ਦਾ ਵੀ ਜਸ਼ਨ ਜੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਨਾਉਣ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦਾ 13ਵੇਂ ਸਾਲ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਣਾ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਸੀਟਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਭਾਜਪਾ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਉਪਲਬਧੀ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਉਸ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ 22 ਸੂਬਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਰਾਜਗ ਦੀ ਸੱਤਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿਚ ਸਾਢੇ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਸੱਤਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸਫ਼ਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਲ ਦੇ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਟੀਚਾ ਵੀ।

ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਜਨਸੰਘ ਨੂੰ ਸੀਮਤ ਸੱਤਾ-ਸਫ਼ਲਤਾਵਾਂ ਗੈਰ ਕਾਂਗਰਸੀ ਦਲਾਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਤੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ 1980 ਵਿਚ ਜਨਸੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਮੁੜਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹੋਏ 1984 ਦੇ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਹੀ ਚੋਣ ਵਿਚ ਭਾਜਪਾ ਸਿਰਫ਼ ਦੋ ਲੋਕਸਭਾ ਸੀਟਾਂ ’ਤੇ ਸਿਮਟ ਗਈ ਸੀ। ਅਟਲ ਬਿਹਾਰੀ ਵਾਜਪੇਈ ਤੇ ਲਾਲਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਡਵਾਣੀ ਵਰਗੇ ਦਿੱਗਜ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੇ ਹਰਮਨਪਿਆਰਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਬੋਫੋਰਸ ਤੋਪ ਸੌਦੇ ਵਿਚ ਦਲਾਲੀ ਦੇ ਇਲਜ਼ਾਮਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠਭੂਮੀ ਵਿਚ ਕਾਂਗਰਸ ਵਿਰੋਧੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਹੋਈਆਂ 1989 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਵਿਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੋਰਚਾ ਸਰਕਾਰ ਸੱਤਾਧਿਰ ਹੋਣ ਵਿਚ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਮੋਰਚਾ ਤੇ ਭਾਜਪਾ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ। ਜਨਤਾ ਦਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, ਦੇਵੀ ਲਾਲ ਅਤੇ ਚੰਦਰਸ਼ੇਖਰ ਵਿਚਕਾਰ ਸੱਤਾ ਸੰਘਰਸ਼, ਜੋ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਹਿੱਸਾ ਸੀ, ਨੇ ਮੰਡਲ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਾਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਂਗਰਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਭਾਜਪਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਈ। ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਅਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਨਿਰੰਤਰ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਮੰਡਲ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਕਮੰਡਲ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਸਮਰਥਨ ਅਧਾਰ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ।

1991 ’ਚ ਚੋਣ ਮੁਹਿੰਮ ਦੌਰਾਨ ਰਾਜੀਵ ਗਾਂਧੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਨੂੰ ਪੀਵੀ ਨਰਸਿਮਹਾ ਰਾਓ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਕੇਂਦਰ ’ਚ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਪਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਭਾਜਪਾ 120 ਸੀਟਾਂ ਨਾਲ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ। ਰਾਓ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਜਪਾ 1996 ’ਚ 161 ਸੀਟਾਂ ਨਾਲ ਲੋਕ ਸਭਾ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰੀ ਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਫਲਤਾਪੂਰਵਕ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਬਣਾਈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੋਟ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਾਜਪਾਈ ਨੇ 13ਵੇਂ ਦਿਨ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਵੋਟਰਾਂ ਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਕਠਪੁਤਲੀ ਗਠਜੋੜ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਫਤਵੇ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਮੰਨਿਆ ਅਤੇ 1998 ’ਚ ਭਾਜਪਾ ਫਿਰ 182 ਸੀਟਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪਾਰਟੀ ਬਣ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨਾਲ ਗਠਜੋੜ ਬਣਾ ਕੇ ਐੱਨਡੀਏ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕੀਤਾ ਪਰ ਸਰਕਾਰ, ਚੈਕਮੇਟ ਦੀ ਖੇਡ ’ਚ ਸਿਰਫ ਇਕ ਸਾਲ ਹੀ ਚੱਲੀ। ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਚਾਰਿਤ ਕਾਰਗਿਲ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 1999 ’ਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀਆਂ ਸੀਟਾਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਾ ਤਾਂ ਵਧੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਘਟੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ‘ਸ਼ਾਈਨਿੰਗ ਇੰਡੀਆ’ ਦੀ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਜਲਦੀ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਜਪਾਈ ਸਰਕਾਰ ਸਥਿਰ ਜਾਪਦੀ ਸੀ।

ਸੋਨੀਆ ਗਾਂਧੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ‘ਨਵੀਂ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੇ 2004 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ’ਚ ਗਠਜੋੜ ਦੀ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਵਾਜਪਾਈ ਵਰਗੇ ਉੱਚੇ ਸਿਆਸਤਦਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਖੁਦ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਸੋਨੀਆ ਨੇ ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਨੇ 1984 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 2009 ਦੀਆਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਚੋਣਾਂ ’ਚ 200 ਸੀਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ 138 ਤੋਂ ਖਿਸਕ ਕੇ 116 ਰਹਿ ਗਈ। ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਕਿਸੇ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਲਬੂਤੇ ’ਤੇ ਪੂਰਨ ਬਹੁਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਲਿਆ। ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਸੱਤਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੰਜਰ ਮੰਨੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸੂਬਿਆਂ ’ਚ ਵੀ, ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ‘ਕਾਂਗਰਸ ਮੁਕਤ ਭਾਰਤ’ ਦੇ ਮੋਦੀ ਦੇ ਨਾਅਰੇ ਦੀ ਅਜੇ ਵੀ ਅਕਸਰ ਚਰਚਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਬੇਮਿਸਾਲ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਹਨ।

ਕਾਂਗਰਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੱਲਿਕਾਰਜੁਨ ਖੜਗੇ ਅਕਸਰ ਭਾਜਪਾ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਂਗਰਸੀ ਮੈਂਬਰ ਲਈ ਖੋਲ੍ਹ ਦਿੱਤੇ ਜੋ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀ ਸਾਖ਼ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਹਿਰੂ ਪਰਿਵਾਰ, ਇਸਨੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬੀ ਰਾਜਾਂ ’ਚ ਵੀ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਰਵਾਇਤੀ ਭਾਜਪਾ ਏਜੰਡੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਕਈ ਸਿਆਸੀ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆਏ ਕਈ ਵੱਡੇ ਲੀਡਰਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਦਾ ਰਸੂਖ ਵਧਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਫਾਇਦਾ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਨੁੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਦੂਜੇ ਸੂਬਿਆਂ ਤੱਕ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਆਪਣਾ ਅਸਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਤਵੱਜੋ ਦੇ ਕੇ ਤੁਰਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਭਾਜਪਾ ਜਾਂ ਐੱਨਡੀਏ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਇਸ ਰਣਨੀਤਕ ਪੈਂਤੜੇਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਇਸ ਦੋਹਰੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਉਦਾਹਰਣ ਹਿਮੰਤ ਬਿਸਵਾ ਸਰਮਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਰੀਅਰ ਅਸੋਮ ਗਣ ਪ੍ਰੀਸ਼ਦ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ’ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ’ਚ ਮੰਤਰੀ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਗੋਗੋਈ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਕਾਰਨ, ਰਾਹੁਲ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਿਮੰਤ ਨੇ 2015 ’ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਲਗਭਗ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ’ਚ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 2021 ’ਚ ਅਸਾਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਭਾਜਪਾ ਨੇ 126 ’ਚੋਂ ਸਿਰਫ਼ 89 ਸੀਟਾਂ ’ਤੇ ਚੋਣ ਲੜਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ 82 ਸੀਟਾਂ ਦਾ ਬਹੁਮਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਦਰਅਸਲ, ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋਰ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਵਾਅਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਬੀ ਸੂਚੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਾਜਪਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਿੰਨ-ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਭਰੋਸਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ‘ਕਮਲ’ ਫੜ ਕੇ ਸੱਤਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਾਜ਼ਾ ਗ਼ੈਰ-ਭਾਜਪਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬੰਗਾਲ ’ਚ ਸ਼ੁਵੇਂਦੂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਮਰਾਟ ਚੌਧਰੀ, ਜੋ ਬਿਹਾਰ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਜਪਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ, ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਵੀ ਆਰਜੇਡੀ ਅਤੇ ਜੇਡੀਯੂ ’ਚ ਹੈ। ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਕਾਰਨ ਮਨੀਪੁਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਐੱਨ. ਵੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀ ਹਨ। ਬੀਰੇਨ ਸਿੰਘ, ਅਰੁਣਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਪੇਮਾ ਖਾਂਡੂ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਪੁਰਾ ਦੇ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਮਾਣਿਕ ਸਾਹਾ ਵੀ ਭਾਜਪਾ ਦੀ ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦੀਆਂ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ। ਬੇਸ਼ੱਕ, ਭਾਜਪਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਭਟਕ ਨਹੀਂ ਗਈ ਹੈ, ਪਰ ਦੂਜੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ।

(ਲੇਖਕ ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਤੇ
 ਸਿਆਸੀ ਸਮੀਖਿਅਕ ਹਨ) response@jagran.com