ਅਲੌਕਿਕ ਤਪ ਵੀ ਹੈ ਅਮਰਨਾਥ ਯਾਤਰਾ

ਮਨੋਜ ਸਿਨਹਾ

3 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਅਮਰਨਾਥ ਯਾਤਰਾ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਚੇਤਨਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਇਕ ਅਲੌਕਿਕ ਉਦਾਹਰਣ ਹੈ। ਅਨਾਦਿ ਕਾਲ ਤੋਂ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਨੇ ਸਾਡੀ ਆਸਥਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਆਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਔਖੇ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤਿਆਂ ’ਤੇ ਇਕ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਆਤਮਾ ਦੀਆਂ ਡੂੰਘਾਈਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਰਸਤੇ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਬਲਕਿ ਇਹ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮ ਅਭਿਆਸ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਧਿਆਨ, ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਔਖੇ ਹਾਲਾਤਾਂ, ਅਨੰਤਤਾ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀ ਸੱਚਾਈ ’ਚੋਂ ਲੰਘਣ ਦੇ ਦ੍ਰਿੜ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਅਮਰਨਾਥ ਦੀ ਗੁਫਾ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਹੋਂਦ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਵਾਦ ਹੈ। ਸ਼ਰਧਾ, ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਅੰਦਰ ਛੁਪੀ ਹੋਈ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਖੋਜਣ ਦਾ ਇੱਕ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ, ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਾਬਾ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾਵਾਂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸਾਡੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਲਈ ਇਕ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ’ਚ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰਨਾਥ ਯਾਤਰਾ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ, ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ’ਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ’ਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ।

ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਦੀ ਇਕ ਉੱਤਮ ਉਦਾਹਰਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਅਸਲ ਉਦੇਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕਰਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੀ ਹੀ ਯਾਤਰਾ ਹੈ।

ਹਰ ਸਾਲ, ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਸ਼੍ਰੀਨਗਰ ’ਚ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਜੱਥਾ ਜੰਮੂ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਰਾਮਬਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ’ਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਕ ਦੁਰਲੱਭ ਅਤੇ ਅਨਮੋਲ ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਰਮਜੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਵਕ ਸਵਾਗਤ ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਜ਼ਾਰਾ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ, ਭਾਰਤ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਸਾਂਝੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਪੇਸ਼• ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਣ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਾ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਰਵਉੱਚ ਰੂਪ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਕੱਠੇ ਮਾਰਚ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਏਕਤਾ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ’ਚ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਬਰਫ਼ਾਨੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਸਾਡੀ ਸੱਭਿਅਤਾ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ’ਚ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ‘ਅਨੇਕਤਾ ’ਚ ਏਕਤਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਾਂਝੇ ਉਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ’ਚ, ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਵੀ ਉਮੀਦਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹੁੰਚਯੋਗ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਖੇਤਰਾਂ ’ਚੋਂ ਇਕ ’ਚ ਆਯੋਜਿਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਅੱਜ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਨਮੂਨਾ ਬਣ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਔਸਤ ਗਿਣਤੀ 4.57 ਲੱਖ ਰਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਹੁਣ ਤੱਕ ਦੀ ਅਮਰਨਾਥ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਕੁੱਲ ਔਸਤ ਨਾਲੋਂ ਲਗਭਗ 25 ਫ਼ੀਸਦ ਵੱਧ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਸੁਚਾਰੂ ਯਾਤਰਾ ਅਨੁਭਵ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ‘ਰੇਡੀਓ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਆਈਡੈਂਟੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਡਿਵਾਈਸ’ ਕਾਰਡ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ, ਬਾਲਟਾਲ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਪੰਚਤਰਨੀ ਤੱਕ ਗਰਿੱਡ-ਅਧਾਰਤ ਬਿਜਲੀ ਸਪਲਾਈ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਮਾਰਗਾਂ ’ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਅਸਲ-ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਰਪਿਤ ਵਾਇਰਲੈੱਸ ਸੰਚਾਰ ਇੰਟਰਾਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਈ-ਸੇਵਾਵਾਂ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ’ਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਅਸਲ-ਸਮੇਂ ਦੀ ਟਰੈਕਿੰਗ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਪੋਰਟਰ, ਪਾਲਕੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀ-ਪੇਡ ਬੁਕਿੰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਚੰਦਰਕੋਟ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਾਲਟਾਲ, ਪੰਥਾ ਚੌਕ, ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਅਤੇ ਨੂਨਵਾਨ ’ਚ ਵੀ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਲਈ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਸਥਾਨ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀਨਗਰ ’ਚ ਇੱਕ ਏਕੀਕ੍ਰਿਤ ਕਮਾਂਡ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਸੈਂਟਰ ਸਥਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੜ੍ਹ-ਸੰਭਾਵੀ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚੌਕਸ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਦੀ ਅਸਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਾਵਨਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਇਸ ਸਾਲ ਦੀ ਅਮਰਨਾਥ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੱਤਰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ’ਚ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ’ਚ ਰਹਿਣ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਾਫ਼ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, "ਜ਼ੀਰੋ-ਵੇਸਟ ਅਮਰਨਾਥ ਯਾਤਰਾ" ਮੁਹਿੰਮ 100 ਫ਼ੀਸਦ ਕੂੜਾ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਰੀਸਾਈਕਲਿੰਗ, ਪਲਾਸਟਿਕ-ਮੁਕਤ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਹਿਲਕਦਮੀਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ, ਫੌਜ, ਪੁਲਿਸ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਲਾਂ, ਸਵੈ-ਇੱਛੁਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਤਾਲਮੇਲ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਨੇ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਦੇ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹਕੀਕਤ ’ਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਏਕਤਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਹਿ-ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣੀ ਰਹੇ।

(ਲੇਖਕ ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਉਪ-ਰਾਜਪਾਲ ਹਨ)

response@jagran.com