ਪਾਕਿਸਤਾਨ 'ਚ 128 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ‘ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ’ ਹੈ ਬੋਹੜ ਦਾ ਦਰੱਖਤ, ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ 'ਚ ਜਕੜਿਆ; ਜਾਣੋ ਕੀ ਹੈ ਵਜ੍ਹਾ?

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਇਸਲਾਮਾਬਾਦ। ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹੋ ਕਿ ਕਦੇ ਕੋਈ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਆਖ਼ਿਰ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਜੁਰਮ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਕਿਸੇ ਫਿਲਮੀ ਡਰਾਮੇ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰੋ... ਇਹ ਕੋਈ ਫਿਲਮੀ ਕਹਾਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਖੈਬਰ ਦਰਰੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਘਟਨਾ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ 128 ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੋਹੜ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ‘ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ’ ਹੈ।

ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਲ 1898 ਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਇਲਾਕਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰਾਜ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਧੁੱਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਨਕ ਵਿੱਚ ਇਸ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤੇ ਭੱਜ ਨਾ ਜਾਵੇ।

ਖੈਰ, ਇੱਕ ਉਹ ਦਿਨ ਸੀ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ... ਉਹ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਉਹ ਹਕੂਮਤ ਇਤਿਹਾਸ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਦਰੱਖਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਹੋ ਕੇ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਵਿਵਸਥਾ ਦੀ ਮੂਕ ਦਾਸਤਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਓ, ਇਸ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਪੂਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।

ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਉਹ ਫ਼ਰਮਾਨ...

ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜੇ ਇਸ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਨਸ਼ੇ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਬੋਹੜ ਦਾ ਦਰੱਖਤ ਉਸ ਦੀ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਕਿਤੇ ਭੱਜ ਕੇ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ। ਬਸ ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਸਨਕ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਸਾਰਜੈਂਟ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਸ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ‘ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ’ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਇਹ ਭੱਜ ਨਾ ਸਕੇ।

ਸਾਰਜੈਂਟ ਨੇ ਵੀ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਮਜ਼ਾਕ ਜਾਂ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਕ੍ਰੂਰਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ?

ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਘਟਨਾ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਮਜ਼ਾਕ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਰਾਬੀ ਅਫ਼ਸਰ ਦੀ ਬੇਵਕੂਫ਼ੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੌਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਨਜ਼ਰੀਏ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਮਾਇਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ, ਇਹ ਘਟਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਦਮਨਕਾਰੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣਾ, ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਜਾਂ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਮਨਮਾਨੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

1897 ਵਿੱਚ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ ਹਮਲਾ

ਸੋਚਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਇਹ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਠੀਕ ਪਹਿਲਾਂ ਯਾਨੀ 1897 ਵਿੱਚ ਸਥਾਨਕ ਅਫ਼ਰੀਦੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਨੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਚੌਕੀਆਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਦਰੱਖਤ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਇੱਕ ਰੂਪ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਵੀ ਦਰੱਖਤ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਹੈ?

ਹੁਣ ਮੰਨ ਲਓ ਕਿ ਉਹ ਸਮਾਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਕੂਮਤ ਦੀ ਕਠੋਰਤਾ ਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਨਕਸ਼ੇ ਬਦਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਆਜ਼ਾਦ ਦੇਸ਼ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਅੱਜ ਵੀ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਅੱਜ ਵੀ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀ ਇਸ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਕੜਿਆ ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਵੀ ਬਸਤੀਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ੰਜੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

ਦਰੱਖਤ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਦਰੱਖਤ ਉਸ ਦੌਰ ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ—‘ਹਾਂ, ਮੈਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹਾਂ।’