ਨੇਪਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਕੀ ਹਿਮਾਚਲ 'ਚ ਆਵੇਗੀ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ? ਚੀਨ ਦੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਸਾਇਆ, 639 ਝੀਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਢਾਹ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਕਹਿਰ

ਰਾਜ ਬਿਊਰੋ, ਸ਼ਿਮਲਾ: ਨੇਪਾਲ ਵਿੱਚ ਹੜ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਆਈ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਸਮੇਤ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਹਿਮਾਚਲ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਰਾਜਾਂ 'ਤੇ ਚੀਨ-ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ 639 ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਹੈ। 73 ਝੀਲਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ 10 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਝੀਲਾਂ ਚੀਨ-ਤਿੱਬਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਸੈਟੇਲਾਇਟ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਅਰਲੀ ਵਾਰਨਿੰਗ ਸਿਸਟਮ (Early Warning System) ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸੈਂਸਰਯੁਕਤ ਅਰਲੀ ਵਾਰਨਿੰਗ ਸਿਸਟਮ

40 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਚਾਰ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ (ਡਾਊਨਸਟ੍ਰੀਮ) ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੈਂਸਰਯੁਕਤ ਅਰਲੀ ਵਾਰਨਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਹੌਲ-ਸਪੀਤੀ ਦੀ 99 ਹੈਕਟੇਅਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲੀ ਗੇਪਾਂਗ ਗਾਥ ਝੀਲ ਦੇ ਡਾਊਨਸਟ੍ਰੀਮ ਵਿੱਚ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਥਾਰਟੀ (NDMA) ਵੱਲੋਂ ਪੁਣੇ ਦੀ ਸੀ-ਡੈਕ (C-DAC) ਕੰਪਨੀ ਦੇ ਮਾਧਿਅਮ ਨਾਲ ਅਰਲੀ ਵਾਰਨਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਜੇ ਟਰਾਇਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਾਂਗਲਾ ਸਮੇਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਰਾਜ ਆਫ਼ਤ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਥਾਰਟੀ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸੀ-ਡੈਕ ਦੀ ਟੀਮ ਨੇ ਕਿੰਨੌਰ ਦੀ ਸਾਂਗਲਾ, ਬਾਸਪਾ ਝੀਲ ਅਤੇ ਕੁੱਲੂ ਦੀ ਵਾਸੁਕੀ ਝੀਲ ਦਾ ਜੀਓਲਾਜੀਕਲ ਅਤੇ ਬਾਥੀਮੈਟਰੀ ਸਰਵੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਲੀ ਵਾਰਨਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਲਗਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਹੈ। ਬਾਥੀਮੈਟਰੀ ਨਾਲ ਝੀਲ ਦੀ ਅਸਲ ਡੂੰਘਾਈ, ਆਕਾਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸੁਕੀ ਝੀਲ ਕਰੀਬ 4,500 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਹੈ। ਸਰਵੇ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਅਧਿਕਤਮ ਡੂੰਘਾਈ 36.91 ਅਤੇ ਔਸਤ ਡੂੰਘਾਈ 14.48 ਮੀਟਰ ਮਿਲੀ। ਸਾਂਗਲਾ ਝੀਲ ਕਰੀਬ 4,710 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ 'ਤੇ ਹੈ।

ਕਿਹੜੀ ਘਾਟੀ 'ਚ ਕਿੰਨੀਆਂ ਝੀਲਾਂ?

73 ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਤਲੁਜ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ 62, ਚਨਾਬ ਵਿੱਚ ਸੱਤ, ਰਾਵੀ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਬਿਆਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਝੀਲ 10 ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖੇਤਰਫ਼ਲ ਦੀ ਹੈ। 2016 ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 63 ਸੀ। ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਹਿਮਾਲੀਅਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗਲੇਸ਼ੀਅਰਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟਣ ਨਾਲ ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਫੈਲਦਾ ਜਾਲ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵੱਡੇ ਜਲ ਪ੍ਰਲਯ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਲ 2016 ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਮੁੱਖ ਨਦੀ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ 805 ਗਲੇਸ਼ੀਅਲ ਝੀਲਾਂ ਦਰਜ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ 2022 ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਕੇ 1,619 ਹੋ ਗਈ। ਪੰਜ ਹੈਕਟੇਅਰ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 1,441 ਰਹੀ।

ਮੈਪ ਕੀਤੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਤਿੱਬਤ ਖੇਤਰ 'ਚ

ਸਤਲੁਜ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ 995 ਝੀਲਾਂ ਮੈਪ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 639 ਝੀਲਾਂ ਉੱਪਰੀ ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਤਿੱਬਤ ਕੈਚਮੈਂਟ ਅਤੇ 356 ਹਿਮਾਚਲ ਦੇ ਸਪੀਤੀ ਤੇ ਲੋਅਰ ਸਤਲੁਜ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਰਥਾਤ ਮੈਪ ਕੀਤੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਚੀਨ ਦੇ ਤਿੱਬਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਸਤਲੁਜ ਦੇ ਉੱਪਰੀ ਤਿੱਬਤੀ ਕੈਚਮੈਂਟ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਝੀਲਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਹਿਮਾਚਲ ਲਈ ਇਸ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਤਲੁਜ ਦਾ ਵਹਾਅ ਤਿੱਬਤ ਤੋਂ ਹਿਮਾਚਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਰਛੂ ਝੀਲ ਵਰਗੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਜਲ ਸਰੋਤ ਵੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹਨ।