ਮਹਾਦੇਵ ਦਾ ਉਹ ਇਕਲੌਤਾ ਧਾਮ, ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਮੁਦਰਾ 'ਚ ਹਨ ਸ਼ਿਵ; ਵਜ੍ਹਾ ਜਾਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਓਗੇ ਹੈਰਾਨ!

ਧਰਮ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸ਼ਿਵ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਗਰਭਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਜਾਂ ਕੁਝ ਖਾਸ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਨਟਰਾਜ ਮੁਦਰਾ ਵਾਲੀ ਮੂਰਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਨੋਖਾ ਮੰਦਰ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਲੇਟੀ ਹੋਈ ਮੁਦਰਾ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਸਥਾਨਕ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ 'ਭੋਗਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਹਾਦੇਵ ਮਾਤਾ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਚਿੱਤੂਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸੁਰੂਤਾਪੱਲੀ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਪੱਲੀ ਕੋਂਡੇਸ਼ਵਰਾਰ ਮੰਦਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਸੁਰੂਤਾਪੱਲੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਇਸ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੈ।

ਮੰਦਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ?

ਸਥਾਨ ਪੁਰਾਣ ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ, ਮੰਦਰ, ਉੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ, ਤਾਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦੈਂਤਾਂ ਨੇ ਅਮਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਸੂਕੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ ਪਰਬਤ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਕੀਤਾ।

ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੌਰਾਨ ਦਬਾਅ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਵਾਸੁਕੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਹਿਰ ਉਗਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਦੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਮਦਦ ਦੀ ਗੁਹਾਰ ਲਗਾਈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੇ 'ਵਿਸ਼ਭਕਰਣ' ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ ਨੂੰ ਪੀ ਲਿਆ।

ਜ਼ਹਿਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਚੱਕਰ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਲੇਟ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਮਾਂ ਪਾਰਵਤੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਸਿਰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਰਦਨ ਦਬਾਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਨੀਲਕੰਠ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।

ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇਵੀ ਪਾਰਵਤੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਆਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਨਾਮ 'ਸੁਰੂਤਾਪੱਲੀ' ਪਿਆ। 'ਸੁਰੂਤ' ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜਮਾਵੜਾ।

ਸਮੁੰਦਰ ਮੰਥਨ ਦੇ 13ਵੇਂ ਦਿਨ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਕਲਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ, ਇਸੇ ਲਈ ਇਸ ਦਿਨ ਧਨਤੇਰਸ ਮਨਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕੱਤਕ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਸਮਰਪਣ ਪ੍ਰਤੀ ਆਭਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਕਲਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ 'ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਘਟਨਾ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਕਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ 2 ਵਾਰ ਚੰਦਰ ਕੈਲੰਡਰ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, 13ਵੇਂ ਦਿਨ ਸ਼ਾਮ 5 ਵਜੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ 6 ਵਜ ਕੇ 30 ਮਿੰਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਕਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸ਼ੁਭ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਨਕਾਰਾਤਮਕਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਸ਼ਯਨ ਮੂਰਤੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵ

ਪੱਲੀ ਕੋਂਡੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਮੂਰਤੀ 'ਸਰਵਮੰਗਲਾ ਸਮੇਤਾ ਸ਼੍ਰੀ ਪੱਲੀਕੋਂਡੇਸ਼ਵਰ ਸਵਾਮੀ' ਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਸ਼ਯਨ ਸ਼ਿਵਾਲਯਮੁ, ਪ੍ਰਦੋਸ਼ ਖੇਤਰਮੁ ਤੇ ਨੰਦੀ ਖੇਤਰਮੁ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਵਿਜੇਨਗਰ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹਰੀਹਰ ਬੁੱਕਾਰਾਏ ਵੱਲੋਂ 1344 ਤੋਂ 1377 ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।