ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਦੇ ਮਾਇਨੇ

ਜੇਕਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਸ਼ਾ ਜਗਤਪਤੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਸਮਰੱਥ ਦਾ ਵਰਣਨ ਉਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਜੋ ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ ਸ਼ਬਦ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਗੰਭੀਰ ਭਾਵ ਨਾਲ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਅਨੰਤ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਬੋਧਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਸੱਚ’, ‘ਚਿੱਤ’ ਅਤੇ ‘ਆਨੰਦ’ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਰਲੇਵਾਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ’ਚੋਂ ‘ਸੱਚ’ ਉਸ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਥਿਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਪਸ਼ਟ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਜਾਂ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਜ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਆਦਿ, ਮੱਧ ਅਤੇ ਅੰਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਸਦੀਵੀ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਮੌਤ ਅਟੱਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਖੁਦ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ।

ਇਹੀ ਗੱਲ ‘ਚਿੱਤ’, ਭਾਵ ਕਿ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਚੇਤਨਾ ’ਚ ਮਾਣ ਨਾਲ ਫੁੱਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਚ ਖੁਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ। ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿੰਨੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਰਹੇਗੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਚੇਤਨਾ ਅਸਲ ’ਚ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਇਸਦੀ ਪੱਕਿਆਈ ਦੀ ਕੋਈ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਬੇਯਕੀਨੀ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਆਮ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਸਤੀਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਖੁਸ਼ੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾਸ਼ਵਾਨਤਾ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹੁਣ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰੋ ਅਤੇ ਭਾਵੇਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਇਹ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਂਗ ਸਿਰਫ਼ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਤੇ ਅਸਥਾਈ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਲਈ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ‘ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ’ (ਸੱਚ-ਚੇਤਨਾ-ਆਨੰਦ) ਸੁਭਾਅ ਹੈ ਜੋ ‘ਸਤਿ’ (ਸੱਚ), ‘ਚਿਤ’ (ਚੇਤਨਾ) ਅਤੇ ‘ਆਨੰਦ’ (ਆਨੰਦ) ਦੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ‘ਸੱਚਿਦਾਨੰਦ’ ਦੀ ਯਾਦ ਸਦੀਵੀ ਅਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਅਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ.ਗਦਾਧਰ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ।