ਪੂਜਾ-ਪਾਠ 'ਚ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਪਿੱਛੇ ਕੀ ਹੈ ਅਸਲ ਰਹੱਸ? ਜਾਣੋ ਇਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ

ਧਰਮ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਜਾਂ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਨੂੰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਵਾ ਜਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਨਾਲ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਦੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਊਰਜਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਦੀਵਾ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਇਸਨੂੰ ਤ੍ਰਿਲੋਕਿਆਮੀਰਾਪਹਮਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਯਾਨੀ ਕਿ ਦੀਵਿਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਖਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸ ਨੇ ਦੀਵਾ ਜਗਾਇਆ ਹੋਵੇਗਾ? ਆਖਰ ਕਿਉਂ ਪੂਜਾ-ਪਾਠ ਦੌਰਾਨ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦਾ ਸੱਚ।

ਦੀਵੇ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋਈ?

ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ: ਪੁਲਾੜ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ, ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅੱਗ। ਇੱਕ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੰਕਤੀ, "ਸੂਰਿਆਸ਼ਮ ਸਬਹੋ ਦੀਪਾ," ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਦੀਵਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਦੀਵੇ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਭ ਮੌਕਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਨ ਤੱਕ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਲਈ ਇਸਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ

ਦੀਵੇ ਜਗਾਉਣ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਭਾਰਤੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਪੜਾਵਾਂ, ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਵਿੱਤਰ ਤੱਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੁਝ ਪੁਰਾਤੱਤਵ ਸਬੂਤ ਸੁਝਾਅ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਿੰਧੂ ਘਾਟੀ ਸਭਿਅਤਾ ਦੌਰਾਨ ਲਗਭਗ 2600 ਈਸਾ ਪੂਰਵ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ

ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਦਿਕ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਯੱਗ ਵਰਗੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰੱਬ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਰਤੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਕਰਨ ਲਈ ਅਗਨੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਧਾਰਨ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਲ ਜਾਂ ਘਿਓ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

ਦੀਵਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਕਥਾ ਕੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ?

ਭਾਰਤੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਦੀਵੇ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਕਈ ਕਥਾਵਾਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਇਹੋ ਕਥਾਵਾਂ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦੀਵੇ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਇੱਕ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਕਥਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ 14 ਸਾਲਾਂ ਦਾ ਬਨਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਅਯੁੱਧਿਆ ਪਰਤੇ, ਤਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਵਾਗਤ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀਵੇ ਜਗਾਏ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬੁਰਾਈ 'ਤੇ ਅੱਛਾਈ ਦੀ ਜਿੱਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੀਵਾ ਜਗਾਉਣਾ ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ।