ਕਦੇ ਸੋਚਿਆ ਹੈ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰਾਂ 'ਚ ਕਿਉਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਇੰਨੀ ਉੱਚੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ? ਸਿਰਫ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ ਕਈ ਕਾਰਨ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰ, ਕਿਸੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਹਵੇਲੀ ਜਾਂ ਕਿਲ੍ਹੇ 'ਚ ਗਏ ਹੋਵੋਗੇ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਦੇਖਿਆ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਦੀ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਚੀ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੇ ਘਰਾਂ 'ਚ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦਾ ਹੇਠਲਾ ਹਿੱਸਾ ਫ਼ਰਸ਼ ਦੇ ਲੈਵਲ ਦਾ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਲਿਆ ਗਿਆ ਫੈਸਲਾ ਸੀ। ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਕਿਉਂ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਉੱਚੀ ਹੋਇਆ ਕਰਦੀ ਸੀ।

ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੱਪ-ਬਿੱਛੂਆਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਕੱਚੇ ਮਕਾਨ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਰੁੱਖ-ਪੌਦੇ, ਝਾੜੀਆਂ ਤੇ ਖੇਤ ਹੋਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ 'ਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ, ਬਿੱਛੂ, ਕੰਨਖਜੂਰੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਵੜਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਜ਼ਮੀਨ ਤੋਂ 3-6 ਇੰਚ ਉੱਚੀ ਉੱਠੀ ਹੋਈ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉੱਚੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਵੜ ਪਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਧੂੜ, ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਬਰਸਾਤੀ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਸੜਕਾਂ ਵੀ ਪੱਕੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਧੂੜ-ਮਿੱਟੀ ਉੱਡ ਕੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉੱਚੀ ਦੇਹਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਾਹਰਲੀ ਧੂੜ ਸਿੱਧੀ ਘਰ ਦੇ ਕਮਰਿਆਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਪਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਬਾਰਿਸ਼ ਦੇ ਮੌਸਮ 'ਚ ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਪਾਣੀ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉੱਚੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਇਕ ਬੰਨ੍ਹ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਵੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਸੀ।

ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ

ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਮਾਨੇ 'ਚ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਮੈਂਟ ਵਾਲੇ ਫ਼ਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਕੱਚੀ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਲਗਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕੰਮ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਦੋਵਾਂ ਪੱਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜਕੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਚਾਰੋਂ ਤਰਫ਼ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੱਕੜ ਦਾ ਫਰੇਮ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਹੇਠਾਂ ਲੱਕੜ ਜਾਂ ਪੱਥਰ ਦੀ ਪੱਟੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਦੀ ਪਕੜ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਸਾਲਾਂ-ਸਾਲ ਤੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਵੀ ਕੁੰਡੇ ਲਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਜੋ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਨਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਹੇਠਲੇ ਕੁੰਡੇ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਉੱਚੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਬੇਹੱਦ ਮਦਦਗਾਰ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ।

ਮਰਿਆਦਾ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ

ਉੱਚੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਮਹੱਤਵ ਵੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ 'ਚ ਇਸਨੂੰ ਘਰ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਘਰ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਚੱਪਲ ਖੜਕਾ ਕੇ ਜਾਂ ਆਵਾਜ਼ ਦੇ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਅਤੇ ਪਰਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਸਕੇ।

ਝੁਕ ਕੇ ਆਉਣ ਦਾ ਜੀਵਨ ਸੰਦੇਸ਼

ਕੁਝ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਜਦੋਂ ਵੀ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਦਮ ਰੱਖੇ ਤਾਂ ਉਹ ਥੋੜ੍ਹਾ ਰੁਕ ਕੇ ਅਤੇ ਝੁਕ ਕੇ ਅੰਦਰ ਆਵੇ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂ ਆਪਣਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਵੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਛੱਡ ਕੇ ਘਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ।

ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਨਤਾ

ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਦੇਵੀ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਦਹਿਲੀਜ਼ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰੰਗੋਲੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।