Sad News ਡਾ. ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸੋਨੀ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਤੇ ਪ੍ਰਾਗ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਾਂ ਦੇ ਖੋਜੀ ਵਜੋਂ ਬਣਾਈ ਵਿਲੱਖਣ ਪਛਾਣ

ਪਟਿਆਲਾ: ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਡਾ. ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸੋਨੀ ਦਾ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ 83 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿੱਛੇ ਦੋ ਧੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ।

ਪ੍ਰੋ. ਸੋਨੀ ਸਿਰਫ਼ ਸਿੱਖਿਆ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੋਜੀ ਅਤੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ ਤੇ ਪ੍ਰਾਗ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਸੰਗ੍ਰਹਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਐਨਕਰਤਾ ਵੀ ਸਨ। ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਖਿੱਚਿਆ।

ਕਾਲਜ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪ੍ਰੋ. ਸੋਨੀ ਨੇ ਲਗਭਗ ਦੋ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਯੁੱਗ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਦਿਲਚਸਪੀ ਗੰਭੀਰ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ। ਉਹ ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੀਆਂ ਹੇਠਲੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਉਪ-ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਅਤੇ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਕਈ ਦੁਰਲੱਭ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਜੋੜੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲਗਭਗ 12 ਫੁੱਟ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਕਰੀਬ ਪੰਜ ਲੱਖ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੱਤ ਫੁੱਟ ਲੰਬੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਜੋੜੀ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 55 ਲੱਖ ਸਾਲ ਅਨੁਮਾਨੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿੱਚ ਦਰਿਆਈ ਘੋੜਿਆਂ, ਸੂਰਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਮੱਛੀਆਂ, ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੱਛੂਆਂ ਦੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ।

ਪ੍ਰੋ. ਸੋਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸਿਰਫ਼ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਡਾ. ਅਨੁਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸੋਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਉਪ-ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਗ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ ’ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਗ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀਕਰਨ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪੱਥਰ ਦੇ ਉਹ ਟੁਕੜੇ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਡਾਂ ਜਾਂ ਗੱਡੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਘਿਸ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੰਦ ਵੀ ਮਿਲੇ।

ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਨੇ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇਸ ਜੋੜੀ ਨੂੰ ਜੀਵਾਸ਼ਮ ਅਜਾਇਬਘਰ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਸੌਂਪੀ। ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ। ਪ੍ਰੋ. ਸੋਨੀ ਅਤੇ ਡਾ. ਅਨੁਜੋਤ ਸਿੰਘ ਸੋਨੀ ਨੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਉਪ-ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਖੇਤਰ ਦੇ ਸੋਏਨੀਅਨ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ। ਪ੍ਰੋ. ਸੋਨੀ ਨੇ ਪ੍ਰਾਗ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਲਾਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਵੀ ਲਿਖੇ।

ਪ੍ਰੋ. ਸੋਨੀ ਸਰਕਾਰੀ ਮਹਿੰਦਰਾ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਲਜ, ਰੋਪੜ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਤਿੰਨ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਨ ਤਜਰਬਾ ਸੀ। ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਫੈਲੋ ਵੀ ਰਹੇ। ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਪੇਖਤਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਮਕੈਨਿਕਸ ਐਂਡ ਰਿਲੇਟਿਵਿਟੀ’ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੀ। ਇਸ ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਕਈ ਐਡੀਸ਼ਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਏ।

ਪਰ ਪ੍ਰੋ. ਸੋਨੀ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਾਸਰੂਮਾਂ ਅਤੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰਾਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਗਿਆਨ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਪਾਠਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। ਸਾਲ 2023 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਦਿਲਚਸਪ ਕਹਾਣੀ ਧਰਤੀ ਅੰਬਰ ਦੀ’ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿੱਚ ਹੋਏ ਇੱਕ ਸਾਹਿਤਕ ਸਮਾਗਮ ਦੌਰਾਨ ਰਿਲੀਜ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਕੌਮੀ ਅਨੁਵਾਦ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਅਨੁਵਾਦ ਦੀਆਂ ਵਿਹਾਰਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀ।

ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਸੰਦਾਂ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰੋ. ਸੋਨੀ ਦਾ ਕੰਮ ਇੱਕ ਕਾਲਜ ਦੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਚਾਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਸਮੀਕਰਨਾਂ ਅਤੇ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜੀਵਾਸ਼ਮਾਂ, ਪੱਥਰਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਗ-ਇਤਿਹਾਸਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਬੱਧ ਕੀਤੀ ਸਮੱਗਰੀ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਝਲਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।