ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ’ਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਕਾਰਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ, ਖਾਦਾਂ ਤੇ ਫਲਾਈ ਐਸ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ

ਪੁਨੀਤ ਬਾਵਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਗਰਣ, ਲੁਧਿਆਣਾ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸਰੋਤ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕਤਾ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਵਾਲੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਤੇ ਸੈਡੀਮੈਂਟ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਘੁਲਣਾ, ਖਾਰੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਭੂ-ਜਲ ਦੀ ਵੱਧ ਨਿਕਾਸੀ ਤੇ ਸਿੰਚਾਈ ਦੇ ਵਾਪਸੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੰਘਣਤਾ ਵਧਣਾ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪੱਖ ਹਨ।

ਸੈਡੀਮੈਂਟ ਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕਤਾ ਅਹਿਮ

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸਤਲੁਜ, ਬਿਆਸ, ਘੱਗਰ ਤੇ ਹੋਰ ਹਿਮਾਲਿਆਈ ਦਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋਏ ਸੈਡੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਵਾਲੇ ਖਣਿਜ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਲਵਾ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵਾਲਿਕ ਤੋਂ ਆਏ ਸੈਡੀਮੈਂਟ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਦੱਬੇ ਦਰਿਆਈ ਰਸਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਬਾਈਕਾਰਬੋਨੇਟ, ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ, ਮੈਗਨੀਸ਼ੀਅਮ, ਵੱਧ ਪੀਐੱਚ ਅਤੇ ਘੁਲੇ ਲੂਣਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਈਕਾਰਬੋਨੇਟ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਨਾਲ ਘੁਲਣਸ਼ੀਲ ਰਸਾਇਣਿਕ ਕੰਪਲੈਕਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘੁਲਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਭੂ-ਜਲ ਦੀ ਨਿਕਾਸੀ ਨਾਲ ਐਕੁਇਫਰ ਦੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਬਦਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਵਾਲੇ ਸੈਡੀਮੈਂਟ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਹੱਦ ਪੰਪਿੰਗ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਿੰਚਾਈ ਤੇ ਖਾਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਿੰਚਾਈ ਅਤੇ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ ਨਾਲ ਬਾਈਕਾਰਬੋਨੇਟ, ਕੈਲਸ਼ੀਅਮ, ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਤੇ ਹੋਰ ਘੁਲੇ ਲੂਣਾਂ ਦੀ ਸੰਘਣਤਾ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਵਾਪਸੀ ਪਾਣੀ ਐਕੁਇਫਰ ਦੀ ਰਸਾਇਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਠਿੰਡਾ ਤੇ ਮੋਗਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਇਕ ਹਾਲੀਆ ਅਧਿਐਨ ਵਿਚ ਡੂੰਘੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਉੱਪਰੀ ਭੂ-ਜਲ ਵਿਚ ਵੱਧ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਤੇ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਨਾਈਟ੍ਰੇਟ ਹੀ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹੈ।

ਫਾਸਫੇਟ ਚਟਾਨ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਫਾਸਫੇਟ ਖਾਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਥਾਨਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕੋਲੇ ਤੇ ਫਲਾਈ ਐਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਟਰੇਸ ਮਾਤਰਾ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟ ਨੇੜੇ ਲੀਕੇਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਜਾਂਚ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਦੱਸਣ ਲਈ ਸਥਾਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਬੂਤ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹਨ।

ਮਾਲਵਾ ਵਿਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਵਾਲੇ ਸੈਡੀਮੈਂਟ, ਅਰਧ-ਖੁਸ਼ਕ ਮੌਸਮ, ਵੱਧ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ, ਖਾਰੀ ਪਾਣੀ, ਟਿਊਬਵੈੱਲ ਸਿੰਚਾਈ, ਡਿੱਗਦਾ ਭੂ-ਜਲ ਪੱਧਰ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਪਾਣੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਨੂੰ ਸੈਡੀਮੈਂਟ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੇ ਸੰਘਣਤਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਨੁਕੂਲ ਹਾਲਾਤ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਸਰੋਤ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਐਕੁਇਫਰ ਮੈਪਿੰਗ, ਮੌਸਮੀ ਸੈਂਪਲਿੰਗ, ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਆਈਸੋਟੋਪ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸੈਡੀਮੈਂਟ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਕਰਨਲ ਸੀਐੱਮ ਲਖਨਪਾਲ, ਮੈਂਬਰ ਪੀਏਸੀ ਮੱਤੇਵਾੜਾ ਜੰਗਲ, ਦਰਿਆ ਸਤਲੁਜ ਤੇ ਬੁੱਢਾ ਦਰਿਆ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਮੁਤਾਬਕ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਦੀ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੀਮਾ 30 ਮਾਈਕ੍ਰੋਗ੍ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲੀਟਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਸਾਇਣਿਕ ਵਿਸ਼ਾਕਤਤਾ ਕਾਰਨ ਗੁਰਦਿਆਂ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਲਈ ਨਹਿਰੀ ਜਾਂ ਯੋਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੋਧਿਆ ਪਾਣੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਣ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚ ਵਾਲੇ ਨਿੱਜੀ ਬੋਰਵੈੱਲਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਵਧਣ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਕ

ਕੁਦਰਤੀ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਵਾਲੇ ਸੈਡੀਮੈਂਟ

ਖਾਰੀ ਤੇ ਬਾਈਕਾਰਬੋਨੇਟ-ਯੁਕਤ ਪਾਣੀ

ਭੂ-ਜਲ ਦੀ ਵੱਧ ਨਿਕਾਸੀ

ਸਿੰਚਾਈ ਦਾ ਵਾਪਸੀ ਪਾਣੀ ਤੇ ਵਾਸ਼ਪੀਕਰਨ

ਫਾਸਫੇਟ ਖਾਦਾਂ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ

ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟਾਂ ਨੇੜੇ ਫਲਾਈ ਐਸ਼ ਜਾਂ ਲੀਕੇਜ

ਸਰੋਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਸਥਾਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂਚ ਜ਼ਰੂਰੀ