ਆਧਾਰ, ਵੋਟਰ ਆਈਡੀ ਤੇ ਹੁਣ ਪਾਸਪੋਰਟ ਵੀ ਨਹੀਂ..., ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਾਬਤ ਕਰੋਗੇ ਆਪਣੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ?

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰੋਗੇ? ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ, ਵੋਟਰ ਆਈਡੀ ਕਾਰਡ ਤੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਵੀ ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਸਾਬਤ ਕਰੋਗੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋ? ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਿਆਸੀ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਤਕ ਵੱਡੀ ਬਹਿਸ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਦੋਂ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ (MEA) ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਪੱਸ਼ਟੀਕਰਨ ਨੇ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਸਾਫ਼ ਕਿਹਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸਪੋਰਟ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਜਾਂ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ?

ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ 24 ਜੂਨ ਨੂੰ 14ਵੇਂ ਪਾਸਪੋਰਟ ਸੇਵਾ ਦਿਵਸ ਦੇ ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਇਕ ਬ੍ਰੀਫਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਸਾਫ਼ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਪਾਸਪੋਰਟ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੰਤਰਾਲੇ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇੱਕ ਯਾਤਰਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮੁਢਲਾ ਮਕਸਦ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀਅਤਾ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਪਛਾਣ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਫੈਸਲਾਕੁੰਨ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਬਿਆਨ 'ਤੇ ਹੰਗਾਮਾ ਕਿਉਂ?

ਵਿਦੇਸ਼ ਮੰਤਰਾਲੇ ਦੇ ਇਸ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਮ ਜਨਤਾ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਜਾਵੇਦ ਅਖ਼ਤਰ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਸਿੱਧਾ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਆਖਰ ਆਮ ਆਦਮੀ ਆਪਣੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇ? ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਫੈਲੇ ਇਸ ਭੰਬਲਭੂਸੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਲੋਕ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਖਰ ਸਾਡਾ ਕਾਨੂੰਨ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹੇ ਕਿਹੜੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹਾਂ? ਆਓ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ।

ਸਮਝੋ ਕੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਾਨੂੰਨ?

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਦੇਈਏ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ (ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਐਕਟ, 1955) ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਇੱਕ ਇਕੱਲਾ ਡਿਜੀਟਲ ਕਾਰਡ ਜਾਂ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੀ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਤੁਰੰਤ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਪਛਾਣ ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੜੀ (ਚੇਨ) ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਅਦਾਲਤਾਂ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪਤੇ ਦਾ ਜ਼ਰੀਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੋਟਰ ਆਈਡੀ ਅਤੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਹਿਯੋਗੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ (birth certificate) ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਰਿਕਾਰਡ ਹੀ ਇਸ ਕਾਨੂੰਨੀ ਬੁਝਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੁਨਿਆਦ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਹੁਣ ਸਮਝੋ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਕਿਉਂ ਹਨ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ?

ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੰਝ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਜਨਮ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਮਿਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਜਨਮ ਕਦੋਂ ਹੋਇਆ, ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕੀ ਸੀ, ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਐਕਟ, 1955 ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

26 ਜਨਵਰੀ 1950 ਤੋਂ 1 ਜੁਲਾਈ 1987 ਦਰਮਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲੋਕ: ਜੋ ਇਸ ਤਰੀਕ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਹਨ।

1 ਜੁਲਾਈ 1987 ਤੋਂ 3 ਦਸੰਬਰ 2004 ਦਰਮਿਆਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲੋਕ: ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

3 ਦਸੰਬਰ 2004 ਜਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਲੋਕ: ਇਸ ਤਰੀਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ 'ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਵਾਸੀ' ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?

ਹੁਣ ਇਹ ਗੱਲ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੁਝ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿਹੜੇ-ਕਿਹੜੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤ ਹਨ, ਆਓ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ:

• ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ (Birth Certificate)
• ਸਕੂਲ ਛੱਡਣ ਦਾ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ (TC) ਜਾਂ ਵਿਦਿਅਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼
• ਪਾਸਪੋਰਟ
• ਵੋਟਰ ਆਈਡੀ ਕਾਰਡ
• ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ
• ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਲਾਇਸੈਂਸ
• ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਂ ਜਾਇਦਾਦ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ
• ਬੀਮਾ (Insurance) ਦੇ ਦਸਤਾਵੇਜ਼

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗਜ਼ ਜਿਸ ਵਿਚ ਤੁਹਾਡਾ ਜਨਮ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਤਰੀਕ ਦਰਜ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਇਕੱਲਿਆਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਾਂਚ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਇਹਨਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਗਜ਼ਾਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਨ।

ਕੀ ਆਧਾਰ, ਪੈਨ ਅਤੇ ਵੋਟਰ ਆਈਡੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹਨ?

ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਧਾਰ, ਪੈਨ ਅਤੇ ਵੋਟਰ ਆਈਡੀ ਕਾਰਡ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਫ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਆਧਾਰ ਕਾਰਡ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਪਤੇ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ, ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਨਹੀਂ। ਪੈਨ ਕਾਰਡ变换 ਅਤੇ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਲਾਇਸੰਸ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਟੈਕਸ ਅਤੇ ਡਰਾਈਵਿੰਗ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਰਹੀ ਗੱਲ ਵੋਟਰ ਆਈਡੀ ਅਤੇ ਪਾਸਪੋਰਟ ਦੀ, ਤਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋ ਰਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਅਤੇ ਪੱਕਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ।

ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਲੜੀ (ਚੇਨ) ਸਾਬਤ ਕਰੇਗੀ ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ

ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੰਝ ਸਮਝੋ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨੀ ਮਾਹਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਕਿਸੇ ਇਕ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਲੜੀ ਨਾਲ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਐਕਟ, 1955 ਦੇ ਤਹਿਤ ਤੁਹਾਡੇ ਜਨਮ ਦੇ ਰਿਕਾਰਡ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੇਰਵੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗਜ਼ਾਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਰੱਖ ਕੇ ਜਾਂਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਜਨਮ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟ ਅਤੇ ਸਕੂਲ ਦੇ ਸਰਟੀਫਿਕੇਟਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।