Independence Day 2026: ਭਾਰਤ ਨੂੰ 10 ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ? ਪੜ੍ਹੋ ਕਾਂਗਰਸ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : 15 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਆਪਣਾ 80ਵਾਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਲਈ ਜੂਨ 1948 ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਜੂਨ 1948 'ਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਆਜ਼ਾਦੀ 10 ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ 15 ਅਗਸਤ, 1947 ਨੂੰ ਹੀ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲ ਗਈ, ਆਓ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਉਸ ਪੰਨੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ।

ਕਿਉਂ ਚੁਣੀ ਗਈ 15 ਅਗਸਤ ਦੀ ਤਰੀਕ ?

15 ਅਗਸਤ ਦੀ ਇਹ ਤਰੀਕ ਆਖ਼ਰੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਲੂਈਸ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਅਚਾਨਕ ਇਸ ਲਈ ਚੁਣੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਯੁੱਧ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਣ।

1947 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੱਕ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸੱਤਾ ਦੇ ਤਬਾਦਲੇ 'ਤੇ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਪ੍ਰਸਤਾਵ 1946 ਦੇ ਕੈਬਿਨੇਟ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਵਿਚਕਾਰ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫ਼ਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

16 ਅਗਸਤ 1946 ਨੂੰ ਮੁਹੰਮਦ ਅਲੀ ਜਿਨਾਹ ਨੇ 'ਡਾਇਰੈਕਟ ਐਕਸ਼ਨ ਡੇ' ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਦੀ ਵੱਖਰੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਮੰਗ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣ ਲਈ ਇੱਕ ਲਾਮਬੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਗ ਨੇ ਕਲਕੱਤਾ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਰਕੂ ਹਿੰਸਾ ਭੜਕਾ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਪੂਰਬੀ ਬੰਗਾਲ (ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼) ਦੇ ਨੋਆਖਾਲੀ, ਫਿਰ ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਮਾਰਚ 1947 ਤੱਕ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁੱਝ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈ।

ਲੰਡਨ ਨਾਲ ਮਤਭੇਦ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਵਾਇਸਰਾਏ ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਿਗੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਲੇਮੈਂਟ ਐਟਲੀ 'ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪੱਕੀ ਤਾਰੀਖ਼ ਤੈਅ ਕਰਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਣ ਲੱਗੇ।

ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ ਦਾ ਅਚਾਨਕ ਪ੍ਰਸਤਾਵ, ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਬ੍ਰੇਕਡਾਊਨ ਪਲਾਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੜਾਅਵਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਵਾਪਸੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਵਰੀ 1947 ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਔਪਨਿਵੇਸ਼ਿਕ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਦੀ ਇੰਡੀਆ ਐਂਡ ਬਰਮਾ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਕਲੇਮੈਂਟ ਐਟਲੀ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ 'ਚ ਹੁਣ ਇਕ ਨਵੇਂ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਨਵਾਂ ਵਾਇਸਰਾਏ

ਯੂਕੇ ਦੇ ਸੰਸਦੀ ਰਿਕਾਰਡ ਮੁਤਾਬਕ, 20 ਫ਼ਰਵਰੀ 1947 ਨੂੰ ਐਟਲੀ ਨੇ ਹਾਊਸ ਆਫ਼ ਕਾਮਨਜ਼ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, 'ਬ੍ਰਿਟੇਨ ਜੂਨ 1948 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕ ਤਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਭਾਰਤੀ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪ ਦੇਵੇਗਾ।' ਐਟਲੀ ਨੇ ਸੱਤਾ ਤਬਾਦਲੇ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ 'ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਨ ਲਈ ਲਾਰਡ ਵੇਵਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲਾਰਡ ਲੂਈਸ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ 22 ਮਾਰਚ 1947 ਨੂੰ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪਣ ਦੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਲੈ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਦੋ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਸਰ ਪੈਟ੍ਰਿਕ ਸਪੈਂਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਵਜੋਂ ਸਹੁੰ ਚੁਕਾਈ।

ਪੰਜ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਚ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ ਅੰਗਰੇਜ਼

ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨਾਲ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਨੇ 3 ਜੂਨ 1947 ਨੂੰ ਵੰਡ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਲਾਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਦੇ ਪਲਾਨ ਵਿੱਚ ਨੌਰਥ-ਵੈਸਟ ਫ਼ਰੰਟੀਅਰ ਪ੍ਰੋਵਿੰਸ (ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬੇ) ਵਿੱਚ ਲੋਕ-ਰਾਏ (ਜਨਮਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ) ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਪਤਾ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜ ਕਿਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਵੇਗਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ ਨੇ ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਦੇ ਇਸ ਪਲਾਨ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲਿਆ:

ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਾਉਣ

ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਵੰਡ ਕਰਨ ਲਈ

10 ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲ ਗਈ ਆਜ਼ਾਦੀ

ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਦੇ 3 ਜੂਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤਾਵਿਤ ਪਲਾਨ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਸੱਤਾ ਸੌਂਪਣ ਦੀ ਤਾਰੀਖ਼ 10 ਮਹੀਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਲੰਮਾ ਖਿੱਚਣ ਨਾਲ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ 'ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਣਾ ਹੋਰ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਲੀਗ, ਦੋਵੇਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਕੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਲਦ ਸੱਤਾ ਦਾ ਤਬਾਦਲਾ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਊਂਟਬੇਟਨ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ ਕਿ ਜਲਦੀ ਵੱਖ ਹੋਣ ਨਾਲ ਦੋਵਾਂ ਧਿਰਾਂ ਕੋਲ ਤੈਅ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚੁੱਕਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਵੰਡ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਹੋਰ ਫੈਲਣ ਦੀ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਘੱਟ ਹੋਵੇਗੀ।