Book Review : ਤਤਕਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਅਰਪਨ’

ਪੁਸਤਕ: ਅਰਪਨ (ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ)

ਲੇਖਕ : ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੇਹਰ

ਪੰਨੇ:- 152 ਮੁੱਲ:- 300/-

ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ:- ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਵਨ, ਲੁਧਿਆਣਾ

ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਧਾਰਨ ਜਾਪਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਅਸਧਾਰਨ ਅਰਥ ਖੋਜ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੇਹਰ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਅਰਪਨ’ ਵੀ ਇਸੇ ਪ੍ਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਕੇਵਲ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਸੰਵਾਦ, ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵਿਡੰਬਨਾਵਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਯਤਨ ਹਨ। ਕਵੀ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹਿਜ ਸੱਚਾਈ ਵਜੋਂ ਪਾਠਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ’ਚ ਮਨੁੱਖ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸੂਖ਼ਮ ਪੜਤਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਭੀੜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਇਕੱਲਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਦਰਜ ਕਵਿਤਾ ‘ਵੰਗਾਰ’ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵਰਗ-ਵੰਡ ਸਿਰਫ਼ ਆਰਥਿਕ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਵੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਸਵਾਲ ਉਠਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਰਥ ਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੇਹਰ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਾਦਗੀ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਲੱਭਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲੋਂ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸਮਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਬੇਚੈਨੀ ਵੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੁਕੇ ਮੌਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਸ ਦੀ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ। ਕਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਬਦਲਦੀ ਚੇਤਨਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ, ਕਰੁਣਾ, ਯਾਦ, ਵਿਛੋੜਾ ਤੇ ਆਸ ਕੇਵਲ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ-ਮੁੱਲ ਹਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ‘ਅਰਪਨ’ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਤਤਕਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੋਚਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਤਮਕ ਸੁਭਾਅ ਕਾਰਨ ਆਮ ਪਾਠਕ ਤੋਂ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਮੁੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ‘ਅਰਪਨ’ ਅਜਿਹਾ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ ਜੋ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਰਸ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ, ਸਮਾਜ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਵੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਹੇਹਰ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕਤਾ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਠਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।