ਨੀਂਦ 'ਚ ਕਿਉਂ ਬੜਬੜਾਉਂਦੇ ਹਨ ਲੋਕ? ਸਾਇੰਸ ਤੋਂ ਸਮਝੋ ਸੌਂਦੇ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਿਮਾਗ 'ਚ ਕੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ?

ਦ ਕਨਵਰਸੇਸ਼ਨ, ਮਿਸਿਸਿਪੀ: ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੜਬੜਾਉਂਦੇ ਦੇਖਣਾ ਜਾਂ ਸੁਣਨਾ ਹੈਰਾਨੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਲਗਾਤਾਰ ਅਧਿਐਨ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਬੜਬੜਾਉਣ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ।

ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਇੱਕ ਵਿਆਖਿਆ ਇਹ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਿੱਸੇ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਨਹੀਂ ਸੌਂਦੇ। ਨੀਂਦ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਦਿਮਾਗੀ ਖੇਤਰ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦੋ-ਤਿਹਾਈ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਜਾਂ ਬੜਬੜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੈਰਾਸੋਮਨੀਆ (Parasomnias) ਵਰਗੀਆਂ ਨੀਂਦ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਤੁਰਨਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

ਦਿਮਾਗ ਹੈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਸਰਗਰਮ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਹੋਰ ਹਿੱਸੇ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਮੇਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੌਰਾਨ ਸਾਫ਼ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਬੜਬੜਾਉਂਦਾ, ਹੱਸਦਾ ਜਾਂ ਫੁਸਫੁਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ‘ਨਹੀਂ’ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਉਮਰ ਦੇ ਨਾਲ ਬਦਲਦੀ ਹੈ ਨੀਂਦ ਦੀ ਬਣਤਰ

ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਕਾਫ਼ੀ ਆਮ ਘਟਨਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਲਗਭਗ ਅੱਧੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਸਵਾਲ ਜਾਂ ਕਹੇ ਗਏ ਬਿਆਨ ਦਾ ਜਵਾਬ ਵੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਐਨਕਰਤਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਲੋ-ਵੇਵ ਨਾਨ-ਰੈਪਿਡ ਆਈ ਮੂਵਮੈਂਟ (Non-REM) ਨੀਂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਸਲੋ-ਵੇਵ ਨੀਂਦ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਘਟਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਨੀਂਦ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਬੜਬੜਾਉਣ ਦੀ ਆਦਤ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਈ ਹੋਰ Parasomnias ਉਸ ਸਮੇਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਥੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਬੜਬੜਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਰ ਵਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨੀਂਦ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਨੀਂਦ ਦੇ REM ਅਤੇ Non-REM ਪੜਾਅ

ਇਹ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੀਂਦ ਦਾ ਲਗਭਗ ਇੱਕ-ਚੌਥਾਈ ਹਿੱਸਾ REM (Rapid Eye Movement) ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪੜਾਅ ਹੈ ਜਦੋਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਵੰਤ ਸੁਪਨੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, Non-REM ਨੀਂਦ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਦੇ ਪੜਾਅ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੀਂਦ ਦਾ ਲਗਭਗ 75 ਤੋਂ 80 ਫ਼ੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਂਦ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੜਾਅ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਸਰੀਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਕਰਨ ਤੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਰਿਕਵਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਲੋਕ ਹਰ ਰਾਤ ਲਗਭਗ 90 ਮਿੰਟ ਦੇ ਅੰਤਰਾਲ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੀਂਦ ਦੇ ਪੜਾਵਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਸੌਣ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ Non-REM ਨੀਂਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਵੇਰ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਘੰਟਿਆਂ ਵਿੱਚ REM ਨੀਂਦ ਦਾ ਅਨੁਪਾਤ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨੀਂਦ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਲਈ ਕਿਉਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ?

ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਨੀਂਦ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਕਈ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸੌਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਕਈ ਯਾਦਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਯਾਦ ਰਹਿ ਸਕਣ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨੀਂਦ ਦੌਰਾਨ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਇਮਿਊਨ ਸਿਸਟਮ ਵੀ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਨੀਂਦ ਸਿਰਫ਼ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦਿਮਾਗ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰੀਚਾਰਜ ਕਰਨ, ਆਰਾਮ ਦੇਣ ਅਤੇ ਖੁਦ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਮਾਂ ਹੈ।