- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
ਇਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਦਿਓ ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਘੁੱਟੀ! ਜਾਣੋ ਆਯੁਰਵੇਦ ਮਾਹਿਰ ਕਿਉਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਇਹ ਚਿਤਾਵਨੀ
AIIA ਦੇ ਕੌਮਾਰਭ੍ਰਿਤਯ (ਬਾਲ ਰੋਗ) ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰੋ. ਰਾਜਗੋਪਾਲ ਐੱਸ. ਅਨੁਸਾਰ, ਆਯੁਰਵੇਦ 'ਚ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਕਸ਼ੀਰਦਾ (ਜਨਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ), ਕਸ਼ੀਰਾਨਨਾਦਾ (ਇੱਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ) ਅਤੇ ਅੰਨਾਦਾ (ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Posted By Seema Anand
Publish Date: Wed, 21 Oct 2026 01:11 PM (IST)
Updated Date: Wed, 21 Oct 2026 01:14 PM (IST)
ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਜੇ ਬੱਚਾ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਰੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪੇਟ 'ਚ ਦਰਦ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਉਹ ਖਾਣਾ ਖਾਣ ਤੋਂ ਆਨਾਕਾਨੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾਦੀ-ਨਾਨੀ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖ਼ੇ ਹੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਪੇਟ ਦੀ ਹਲਕੀ ਮਾਲਿਸ਼, ਕਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ 'ਚ ਬਦਲਾਅ, ਤਾਂ ਕਦੇ ਸੌਣ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਠੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚੱਲੇ ਆ ਰਹੇ ਇਹ ਤਜਰਬੇ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਅਤੇ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਸਮਝਣ ਦਾ ਇੱਕ ਤਰੀਕਾ ਵੀ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ, ਪਾਚਨ ਸਮਰੱਥਾ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਦਿਨਚਰਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਆਲ ਇੰਡੀਆ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਆਫ ਆਯੁਰਵੇਦ (AIIA) ਦੇ ਕੌਮਾਰਭ੍ਰਿਤਯ (ਬਾਲ ਰੋਗ) ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰੋ. ਰਾਜਗੋਪਾਲ ਐੱਸ. ਅਨੁਸਾਰ, ਆਯੁਰਵੇਦ 'ਚ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਕਸ਼ੀਰਦਾ (ਜਨਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ), ਕਸ਼ੀਰਾਨਨਾਦਾ (ਇੱਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ) ਅਤੇ ਅੰਨਾਦਾ (ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ) ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨਸ਼ੈਲੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ
- ਜਨਮ ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ: ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤੱਕ ਮਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਬੱਚੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਖੁਰਾਕ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਾਣੀ, ਸ਼ਹਿਦ, ਘੁੱਟੀ ਜਾਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਹੀਂ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਦੇ ਨਾਲ ਉਮਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਪੂਰਕ ਖੁਰਾਕ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭੋਜਨ ਨਰਮ, ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਮਰ 'ਚ ਵੀ ਕੋਈ ਦਵਾਈ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
- ਇੱਕ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੱਕ: ਇਸ ਉਮਰ 'ਚ ਬੱਚਾ ਤੁਰਨਾ, ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਧਣ ਦੇ ਨਾਲ ਪੋਸ਼ਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਖਾਣੇ 'ਚ ਦਾਲਾਂ, ਅਨਾਜ, ਮੌਸਮੀ ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਟੀਨ ਦੇ ਢੁਕਵੇਂ ਸਰੋਤ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰੋ। ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਵਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਭੋਜਨ ਦਿਓ।
- ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ: ਇਸ ਉਮਰ 'ਚ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਿੱਖਣ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਘਰ ਦਾ ਸੰਤੁਲਿਤ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਓ। ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿੱਠੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਪੈਕਟਬੰਦ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਤਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੀਮਤ ਰੱਖੋ। ਨਿਯਮਿਤ ਖੇਡਣ, ਲੋੜੀਂਦੀ ਨੀਂਦ, ਨਿੱਜੀ ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਟੀਕਾਕਰਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿਓ।
ਦਾਦੀ-ਨਾਨੀ ਦੇ ਨੁਸਖ਼ੇ, ਪਰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ
- ਦੇਖਭਾਲ ਦਾ ਤਰੀਕਾ: ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਮਹੀਨਿਆਂ 'ਚ ਪੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਬੱਚਾ ਤੁਰਨਾ-ਫਿਰਨਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦੇ ਤੁਰਨ, ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਕਰਨ ਵਰਗੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਉਮਰ 'ਚ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ।
- ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੇਟ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ: ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ ਸਮੇਂ ਹਵਾ ਨਿਗਲਣ ਕਾਰਨ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੇਟ 'ਚ ਤਕਲੀਫ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਸਿੱਧਾ ਰੱਖ ਕੇ ਡਕਾਰ ਦਿਵਾਉਣ ਅਤੇ ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ ਪੇਟ ਦੀ ਹਲਕੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ ਬੱਚੇ ਦੀਆਂ ਲੱਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਵਾਂਗ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਿਲਾਉਣਾ ਵੀ ਆਰਾਮ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।
- ਕਬਜ਼ ਹੋਣ 'ਤੇ ਉਪਾਅ: ਬੱਚੇ ਦੀ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋੜੀਂਦੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ, ਫਲ, ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਰੇਸ਼ੇ (ਫਾਈਬਰ) ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਕਬਜ਼ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਦਿਵਾਉਣ 'ਚ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਯਮਿਤ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਪਖਾਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾਓ। ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਰੰਡੀ ਦਾ ਤੇਲ, ਤ੍ਰਿਫਲਾ, ਚੂਰਨ ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੜ੍ਹੀ-ਬੂਟੀ ਨਾ ਦਿਓ।
- ਜ਼ੁਕਾਮ ਅਤੇ ਖੰਘ: ਲੋੜੀਂਦਾ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਦੇਣਾ ਆਮ ਦੇਖਭਾਲ ਦੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਤਰੀਕੇ ਹਨ। ਨੱਕ ਬੰਦ ਹੋਣ 'ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਢੁਕਵੀਆਂ ਸੈਲਾਈਨ ਡ੍ਰੌਪਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ 'ਚ ਸ਼ਹਿਦ ਦੇਣ ਨਾਲ ਖੰਘ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਦਿਓ। ਡਾਕਟਰੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਫ਼ ਸਿਰਪ, ਕਾੜ੍ਹਾ ਜਾਂ ਜੜ੍ਹੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਨਾ ਦਿਓ।
ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੋ
- ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਸਮੇਂ ਬੇਚੈਨੀ: ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮਸੂੜਿਆਂ 'ਚ ਖੁਜਲੀ, ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਾਰ ਆਉਣਾ ਅਤੇ ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਾਫ਼ ਉਂਗਲ ਨਾਲ ਮਸੂੜਿਆਂ ਦੀ ਹਲਕੀ ਮਾਲਿਸ਼ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਟੀਥਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਲ ਆਰਾਮ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਸੂੜਿਆਂ 'ਤੇ ਸ਼ਹਿਦ, ਬ੍ਰਾਂਡੀ ਜਾਂ ਸੁੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦਵਾਈ ਨਾ ਲਗਾਓ। ਤੇਜ਼ ਬੁਖ਼ਾਰ ਜਾਂ ਦਸਤ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੰਦ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਅਸਰ ਮੰਨ ਕੇ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੋ।
- ਨੀਂਦ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ: ਸੌਣ ਅਤੇ ਜਾਗਣ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਾਹੌਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਨੀਂਦ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਕ੍ਰੀਨ ਟਾਈਮ ਤੋਂ ਬਚੋ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਨਾ ਦਿਓ। ਸ਼ਿਸ਼ੂ ਨੂੰ ਪਿੱਠ ਦੇ ਭਾਰ, ਸਮਤਲ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਸਵਾਓ। ਲਗਾਤਾਰ ਘੁਰਾੜੇ ਮਾਰਨਾ, ਘੁਰਾੜਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹ ਰੁਕਣ ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂ ਅਸਧਾਰਨ ਸੁਸਤੀ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ।
- ਭੁੱਖ ਘੱਟ ਲੱਗਣਾ: ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭੁੱਖ 'ਚ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਬਦਲਾਅ ਆਉਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸਨੈਕਸ ਦੇਣ, ਮਿੱਠੇ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥ ਪਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਖਵਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਖਾਣੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰੋ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਖਾਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰੋ, ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਓ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿਓ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਚੋ।
ਦਵਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਰੂਟੀਨ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ
ਪ੍ਰੋ. ਰਾਜਗੋਪਾਲ ਐੱਸ. ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਆਯੁਰਵੇਦ 'ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਦਵਾਈਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਸ 'ਚ ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਨੀਂਦ, ਸਫ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਦਵਾਈ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਅਪਣਾਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਲੋੜ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।
ਦਾਦੀ-ਨਾਨੀ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ 'ਚ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਲੱਛਣਾਂ ਦੌਰਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇਲੂ ਇਲਾਜਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਬਿਹਤਰ ਸਿਹਤ ਲਈ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਹੀ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।
ਪੇਸ਼ਕਸ਼: ਅਨੂਪ ਕੁਮਾਰ ਸਿੰਘ