ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ 'ਤੇ ਭੁੱਲ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਕਰੋ ਇਹ ਗਲਤੀਆਂ! ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਉਹ 'ਗੋਲਡਨ ਆਵਰ' ਜੋ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜਾਨ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਬਾਰਸ਼ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਸਾਡੇ ਪੇਂਡੂ ਅਤੇ ਕਸਬਿਆਂ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਡੀਕਲ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਇੰਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਾਰਨ ਅੱਜ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਜੇਕਰ ਸੱਪ ਡੰਗ ਮਾਰ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇੱਕ ਘੰਟਾ (Golden Hour) ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਿਲੇ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਹਸਪਤਾਲ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੀ ਉਸਦੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪੱਕਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਦੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ 58,000 ਮੌਤਾਂ

ਤੁਹਾਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰੀਬ 45 ਤੋਂ 54 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਸੱਪ ਦੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 18 ਤੋਂ 27 ਲੱਖ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜ਼ਹਿਰ ਫੈਲਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਗੱਲ 'eLife' ਜਰਨਲ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ— ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 58,000 ਲੋਕ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਪ ਦੇ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਦਮ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧੀਆਂ ਤਾਂ ਇਕੱਲੇ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਝੱਲਣੀਆਂ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਚੀਰਾ ਲਗਾਉਣਾ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਚੂਸਣਾ ਖ਼ਤਰਨਾਕ!

ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਤਾਂਤਰਿਕਾਂ, ਸਿਆਣਿਆਂ ਜਾਂ ਘਰੇਲੂ ਨੁਸਖਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਚੀਰਾ ਲਗਾਉਣਾ, ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਚੂਸਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨਾ, ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਉੱਪਰ ਕੱਸ ਕੇ ਰੱਸੀ ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਜਾਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲਤ ਹੈ। ਡਾਕਟਰ ਸਪਸ਼ਟ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਤਰੀਕੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮਰੀਜ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਗੰਭੀਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬਲਕਿ ਸਹੀ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਸੱਪ ਜਾਨਲੇਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਸੱਪ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸੱਪ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋਵੇ ਵੀ, ਤਾਂ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਲਾਜ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਮਰੀਜ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਗਣ 'ਤੇ ਕੀ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਕੀ ਨਾ ਕਰੀਏ?

ਸੱਪ ਦੇ ਕੱਟਣ 'ਤੇ ਘਬਰਾਹਟ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਹੈ। ਡਰਨ ਨਾਲ ਦਿਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਧੜਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਖ਼ੂਨ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੁਲਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਕਦਮ ਜ਼ਰੂਰ ਉਠਾਓ:

ਬਿਨਾ ਘਬਰਾਏ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ (ਹਸਪਤਾਲ) ਲੈ ਕੇ ਜਾਓ।

ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਦਿਲ ਦੇ ਪੱਧਰ (Heart level) ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੇਠਾਂ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਉਸ ਅੰਗ ਨੂੰ ਘੱਟ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹਿਲਾਓ-ਡੁਲਾਓ।

ਸੋਜ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਜ਼ਖ਼ਮ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਪਾਏ ਹੋਏ ਗਹਿਣੇ (ਜਿਵੇਂ ਅੰਗੂਠੀ, ਛੱਲੇ) ਜਾਂ ਤੰਗ ਕੱਪੜੇ ਤੁਰੰਤ ਉਤਾਰ ਦਿਓ।

ਇਹ ਗਲਤੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੋ:

ਜ਼ਖ਼ਮ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਧੋਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾ ਕਰੋ।

ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਕੱਢਣ ਦੀ ਬੇਵਕੂਫੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾ ਕਰੋ।

ਜ਼ਖ਼ਮ 'ਤੇ ਬਰਫ਼ ਨਾ ਰਗੜੋ।

ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਸ਼ਰਾਬ, ਚਾਹ ਜਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਪਿਲਾਓ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਕਲੌਤਾ ਇਲਾਜ

ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬੇਅਸਰ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਇਲਾਜ 'ਐਂਟੀ-ਸਨੇਕ ਵੈਨਮ' (Anti-Snake Venom) ਹੈ। ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਇਹ ਦਵਾਈ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਲਕਵਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਬਲੀਡਿੰਗ, ਕਿਡਨੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਣ, ਟਿਸ਼ੂ ਡੈਮੇਜ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵਰਗੇ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਦੇ 'ਬਿਗ ਫੋਰ' (Big Four) ਸੱਪਾਂ ਤੋਂ ਰਹੋ ਸੁਚੇਤ

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੱਪ ਕੱਟਣ ਦੇ 90 ਫੀਸਦੀ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮਾਮਲੇ ਮੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਸੱਪਾਂ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਇੰਡੀਅਨ ਕੋਬਰਾ (ਨਾਗ)

ਕਾਮਨ ਕਰੈਤ

ਰਸਲ ਵਾਈਪਰ

ਸੌ-ਸਕੇਲਡ ਵਾਈਪਰ

ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 'ਕਰੈਤ' ਅਕਸਰ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਕੱਟਣ 'ਤੇ ਕੋਈ ਦਰਦ ਜਾਂ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿਖਦੇ। ਕੁਝ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਮਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਪੇਟ ਦਰਦ, ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪਲਕਾਂ ਭਾਰੀ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲਕਵਾ ਵਰਗੀਆਂ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ।

ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਜਾਂ ਕਬਾੜ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ 'ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਤੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਬਚਾਅ ਲਈ ਰਾਤ ਨੂੰ ਟਾਰਚ ਦੀ ਵਰਤੋਂ, ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜੁੱਤੇ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ ਰੱਖਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਅਹਿਮ ਕਦਮ

ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੱਪ ਕੱਟਣ ਨੂੰ "ਨੋਟੀਫਾਈਬਲ ਡਿਜ਼ੀਜ਼" (Notifiable Disease) ਐਲਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਹਰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਈ ਇਹਨਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰਤ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇਣੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਇਲਾਜ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਸੁਧਾਰ ਆਵੇਗਾ।

ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖੋ:

ਸੱਪ ਕੱਟਣ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮੌਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਹਸਪਤਾਲ ਭੱਜੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਹਸਪਤਾਲ ਹੀ ਜਾਨ ਬਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਹੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਲਈ 15400 'ਤੇ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ।

— ਪਦਮਸ਼੍ਰੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੀਨੀਅਰ ਡਾਕਟਰ ਡਾ. ਓਮੇਸ਼ ਭਾਰਤੀ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ।