ਲੁਕਸ ਦੇ ਚੱਕਰ 'ਚ ਕਿਤੇ ਖਤਮ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ? ਇੰਜ ਸਮਝਾਓ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਅਸਲੀ ਮਤਲਬ

ਡਾ. ਮੋਨਾ ਗੁਜਰਾਲ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਪਿਛਲੇ ਦਿਨੀਂ ਜਦੋਂ ਫਰਾਹ ਖਾਨ ਅਦਾਕਾਰਾ ਅਤੇ ਬਿਊਟੀ ਪੇਜੈਂਟ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਆਕਾਂਕਸ਼ਾ ਚੌਧਰੀ ਦੇ ਘਰ ਯੂਟਿਊਬ ਵਲੌਗ ਬਣਾਉਣ ਗਈ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਆਕਾਂਕਸ਼ਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਟੀਨੇਜ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਬਦਸੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਉਦੋਂ ਫਰਾਹ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧੀ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੀ ਹੈ।

ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅੱਲ੍ਹੜ ਅਵਸਥਾ ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਹ ਮੋੜ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਅਗਲੀ ਡਕਲਿੰਗ’ ਜਾਂ ਬਦਸੂਰਤ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਆਕਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜੀਬ, ਬੇਢੰਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਸਹਿਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜਾ ਬੱਚਾ ਬੇਝਿਜਕ ਤਸਵੀਰਾਂ ਖਿਚਵਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘੰਟਿਆਂ ਬਿਤਾਉਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਫੋਟੋ ਖਿਚਵਾਉਣ ਤੋਂ ਕਤਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ—‘ਕੀ ਮੈਂ ਠੀਕ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ?’ ਸੁੰਦਰਤਾ ਉਤਪਾਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬਾਜ਼ਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅੱਲ੍ਹੜਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਕੇ ਉਹ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਤੁਲਨਾ ਦਾ ਦੌਰ

ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਅੱਲ੍ਹੜ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਇਹ ਉਲਝਣ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ, ਬਿਊਟੀ ਫਿਲਟਰ ਅਤੇ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਝੂਠਾ ਪੈਮਾਨਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੈ। ਟੀਨੇਜਰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਬਿਨਾਂ ਫਿਲਟਰ ਵਾਲੇ ਰੂਪ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਚੁਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਐਡਿਟ ਕੀਤੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਬਾਅ ਸਮਝੋ

ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ‘ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿਓ’—ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਨਵੇਂ ਫੈਸ਼ਨ ਜਾਂ ਹੇਅਰਸਟਾਈਲ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਬੁਰਾਈ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਬਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੋ: ‘ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਪਸੰਦ ਹੈ ਜਾਂ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੋਸਤ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨਗੇ?’ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਬਾਹਰੀ ਦਿੱਖ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਆਪਣੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਹੈ। ਅੰਤਿਮ ਟੀਚਾ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਦਿਨ ਖੂਬਸੂਰਤ ਦਿਖਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਉਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਹ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਵੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਦਿਨ ਵੀ ਉਹ ਉਨੇ ਹੀ ਅਨਮੋਲ, ਕਾਬਲ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।

ਬਾਰੀਕ ਅੰਤਰ ਸਮਝੋ

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬੱਚੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਬਦਲਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਲੁਕਸ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੋ। ਜੇ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਣਾਅ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਦੇਖੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੁਪਾਉਣ ਲੱਗੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਡੀ ਡਿਸਮਾਰਫਿਕ ਡਿਸਆਰਡਰ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਬੱਚਾ ਅਚਾਨਕ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ, ਭਾਰ ਵਧਣ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਡਰ ਸਤਾਉਣ ਲੱਗੇ ਜਾਂ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕਸਰਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਨੂੰ ਈਟਿੰਗ ਡਿਸਆਰਡਰ ਵੱਲ ਧੱਕ ਰਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ

ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੋਂ ਬਚੋ: ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਕਹੇ ਕਿ ‘ਮੈਂ ਬਦਸੂਰਤ ਹਾਂ’ ਤਾਂ ਅਕਸਰ ਮਾਪੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਅਰੇ ਨਹੀਂ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹੋ!’ ਇਹ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਬੱਚਾ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਦਿਖ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ‘ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੈ’। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਹੋ, ‘ਮੈਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਆਪਣੇ ਲੁੱਕਸ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਅਸਹਿਜ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ?’

ਸਵਾਲ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਓ: ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਸਿਖਾਓ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ‘ਜਿਹੜੀ ਤਸਵੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਸੰਦ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸ ਨੇ ਬਣਾਈ? ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਫਿਲਟਰ ਜਾਂ ਲਾਈਟਿੰਗ ਵਰਤੀ ਗਈ ਹੈ? ਕੀ ਕੋਈ ਇਨਸਾਨ ਹਰ ਸਮੇਂ ਅਜਿਹਾ ਦਿਖ ਸਕਦਾ ਹੈ?’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਤੈਅ ਸਾਂਚੇ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਾ ਰੱਖੋ: ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬੱਚੇ ਦੇ ਲੁੱਕਸ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰੋਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਕੀਮਤ ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ ਨਾਲ ਅੰਕਣ ਲੱਗੇਗਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੂਬੀਆਂ ਦੀ ਸਰਾਹਨਾ ਕਰੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੁੱਕਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ, ‘ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਕਿੰਨੇ ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲਿਆ।’ ਜਾਂ ‘ਤੁਸੀਂ ਬਹੁਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਦੋਸਤ ਹੋ।’