ਪੜ੍ਹਾਈ 'ਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਮਨ, ਰਾਤਾਂ ਦੀ ਨੀਂਦ ਗਾਇਬ! ਜਾਣੋ ਬੱਚਿਆਂ 'ਚ ਵਧ ਰਹੀ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਲਤ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਤੇ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਲੱਛਣ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਮੌਜੂਦਾ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਫ਼ੋਨ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਨਲਾਈਨ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਮਨੋਰੰਜਨ, ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਨਵੀਆਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਬੱਚੇ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਇਹ ਵਰਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਨੀਂਦ, ਖੇਡਕੂਦ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੱਚਾ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਭਰ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਸਿਰਫ਼ ਸਕ੍ਰੀਨ ’ਤੇ ਬਿਤਾਇਆ ਸਮਾਂ ਹੀ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਲਤ ਦਾ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਦੇਖਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਾ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਕਿੰਨਾ ਕਾਬੂ ਰੱਖ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਉਸ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਹਲਦਵਾਨੀ ਦੇ ਡਾ. ਯੁਵਰਾਜ ਪੰਤ।

ਕਿਉਂ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਲਤ?

ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ, ਪਰਿਵਾਰਕ, ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਬੱਚੇ ਬੋਰੀਅਤ, ਇਕੱਲੇਪਣ, ਚਿੰਤਾ, ਉਦਾਸੀ ਜਾਂ ਤਣਾਅ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੇਮਾਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਅਤੇ ਮਨੋਰੰਜਕ ਸਮੱਗਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਬਚਪਨ ਅਤੇ ਅੱਲ੍ਹੜ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਫ਼ੈਸਲੇ ਲੈਣ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪ ਗੇਮਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੋਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰਮਨਪਿਆਰਾ ਬਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਾਪੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮੋਬਾਈਲ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਫ਼ੋਨ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਇਹ ਸਾਧਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲਤ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੋ

ਬੱਚੇ ਦੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬਦਲਾਅ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਵਧਦੀ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

- ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤਣਾ: ਤੈਅ ਕੀਤੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਫ਼ੋਨ ਵਰਤਦੇ ਰਹਿਣਾ।

- ਗੁੱਸਾ ਅਤੇ ਚਿੜਚਿੜਾਪਣ: ਮੋਬਾਈਲ ਲੈਣ ’ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਚਿੜਚਿੜਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨਾ।

- ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਘਟਣਾ: ਪੜ੍ਹਾਈ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਘੱਟ ਹੋਣਾ।

- ਨੀਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਣਾ: ਮੋਬਾਈਲ ਕਾਰਨ ਦੇਰ ਰਾਤ ਤੱਕ ਜਾਗਣਾ ਅਤੇ ਸੌਣ-ਜਾਗਣ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ਵਿਗੜਨਾ।

- ਸਮਾਜਿਕ ਦੂਰੀ: ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ।

- ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ: ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਾ ਕਰਨਾ।

ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੇਰ ਤੱਕ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਨੀਂਦ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੀ ਰੁਟੀਨ ’ਤੇ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਘਟਣ ਕਾਰਨ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਥਕਾਵਟ, ਸਿਰਦਰਦ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਲਸ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਡਾਂਟ ਨਹੀਂ, ਗੱਲਬਾਤ ਨਾਲ ਨਿਕਲੇਗਾ ਹੱਲ

ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਲਈ ਸਪੱਸ਼ਟ ਅਤੇ ਢੁੱਕਵੇਂ ਨਿਯਮ ਬਣਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਫ਼ ਬੱਚਿਆਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਉਦਾਹਰਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਬੱਚੇ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਡਾਂਟਣ ਜਾਂ ਸ਼ਰਮਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨਾ ਅਤੇ ਮੋਬਾਈਲ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖਿੱਚ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਰੁਟੀਨ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਖੇਡਕੂਦ, ਲੋੜੀਂਦੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੇਂਟਿੰਗ, ਡਾਂਸ, ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ, ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ, ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਤਮਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਮਾਹਿਰ ਵੀ ਨਿਭਾਉਣ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਖਰਤਾ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਰਤੋਂ, ਸਮਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵਧਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮਾਪਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਇਕਾਗਰਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬਦਲਾਅ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਨੀਂਦ, ਪੜ੍ਹਾਈ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਕਲੀਨਿਕਲ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਦੀ ਸਲਾਹ ਜ਼ਰੂਰ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਹੌਸਲਾ-ਅਫ਼ਜ਼ਾਈ ਅਤੇ ਛੋਟੇ, ਵਿਹਾਰਕ ਟੀਚੇ ਇਸ ਆਦਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਤਕਨੀਕ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਦੇ

ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਲਤ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਫ਼ੋਨ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਵਰਤੋਂ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ, ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ, ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ ਦੇ ਭਰਪੂਰ ਮੌਕੇ ਮਿਲਣ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਕਨੀਕ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣੇਗੀ, ਨਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਪਨ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਆਦਤ।

ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਤੈਅ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਲੇਖ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਸੁਝਾਅ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੋ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਬੇਲੋੜੀ ਮੋਬਾਈਲ ਵਰਤੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਤ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਿਰਫ਼ ਸਮੇਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਲਤ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੱਲ

ਹਲਦਵਾਨੀ ਦੇ ਗੌਲਾਪਾਰ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ 14 ਸਾਲਾ ਬੱਚਾ ਆਨਲਾਈਨ ਗੇਮਿੰਗ ਦੀ ਲਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਦੂਰ ਭੱਜਣ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਇਸ ਆਦਤ ਤੋਂ ਚਿੰਤਤ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਵਾਈ।

ਨੈਨੀਤਾਲ ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਚ ਆਮਦਨ ਵਾਲੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾਪੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮਕਾਜ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 12 ਸਾਲਾ ਪੁੱਤਰ ਬੋਰੀਅਤ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਣ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਮੋਬਾਈਲ ’ਤੇ ਗੇਮਾਂ ਖੇਡਦਾ ਜਾਂ ਵੀਡੀਓਜ਼ ਦੇਖਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਵਰਗੇ ਲੱਛਣ ਦੇਖੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਲਈ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਦੋਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਮੋਬਾਈਲ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸੀਮਤ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

ਲੇਖਕ: ਡਾ. ਯੁਵਰਾਜ ਪੰਤ, ਸੀਨੀਅਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ, ਡਾ. ਸੁਸ਼ੀਲਾ ਤਿਵਾੜੀ ਹਸਪਤਾਲ, ਸਰਕਾਰੀ ਮੈਡੀਕਲ ਕਾਲਜ, ਹਲਦਵਾਨੀ।