ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਦਿਲ ਦੀ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ N95 ਮਾਸਕ? ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਦੱਸੀ ਸੱਚਾਈ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ: ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ਼ ਖੰਘ, ਛਾਤੀ ਵਿੱਚ ਜਕੜਨ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਦਿੱਕਤ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਸਿਰਫ਼ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ। ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ PM2.5 ਅਤੇ PM10 ਦੇ ਕਣ ਸਾਹ ਰਾਹੀਂ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਜਾ ਕੇ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਹਰ ਸਾਲ ਸਰਦੀਆਂ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਧਣ ’ਤੇ ਲੋਕ N95 ਮਾਸਕ ਪਹਿਨਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਇਹ ਮਾਸਕ ਦਿਲ ਦੀ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਫੇਫੜਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਂਦਾ ਹੈ?

ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਦਿਲ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ

PM2.5 ਦੇ ਕਣ ਬਹੁਤ ਬਰੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ 2.5 ਮਾਈਕ੍ਰੋਮੀਟਰ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੰਨੇ ਛੋਟੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੋਂ ਆਕਸੀਜਨ ਖੂਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਹ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੋਜ ਅਤੇ ਆਕਸੀਡੇਟਿਵ ਤਣਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਸੋਜ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਸਾਇਣ ਛੱਡਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਕਸੀਡੇਟਿਵ ਤਣਾਅ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਤ ਖੂਨ ਦੇ ਵਹਾਅ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ ਤਾਂ ਨਾੜੀਆਂ ਸਖ਼ਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਫੈਲਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਸਾਡੇ ਆਟੋਨੋਮਿਕ ਨਰਵਸ ਸਿਸਟਮ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਅਤੇ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਨੂੰ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਕਾਰਨ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ, ਸਟ੍ਰੋਕ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਮਾਸਕਾਂ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ N95?

ਕੱਪੜੇ ਜਾਂ ਸਰਜੀਕਲ ਮਾਸਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ PM2.5 ਅਤੇ PM10 ਦੇ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ N95 ਰੈਸਪੀਰੇਟਰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਮਿਆਰੀ ਲੈਬ ਟੈਸਟਿੰਗ ਵਿੱਚ N95 ਮਾਸਕ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 95 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਫਿਲਟਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਖ਼ਾਸ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਫਿਟਿੰਗ ਨੱਕ ਤੇ ਮੂੰਹ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੀਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।

ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਦੀ ਵੀ ਇੱਕ ਹੱਦ ਹੈ। N95 ਮਾਸਕ ਸਿਰਫ਼ ਠੋਸ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ, ਓਜ਼ੋਨ ਜਾਂ ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਵਰਗੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਗੈਸਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਕੱਲਾ ਮਾਸਕ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ।

ਕੀ N95 ਨਾਲ ਦਿਲ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਣ ਸਰੀਰ ਅੰਦਰ ਘੱਟ ਜਾਣਗੇ ਤਾਂ ਦਿਲ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲਾ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਵੀ ਘੱਟ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ N95 ਮਾਸਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕੁਝ ਖੋਜਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੱਡ ਪ੍ਰੈਸ਼ਰ ਅਤੇ ਦਿਲ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਖੋਜਾਂ ਛੋਟੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ਲਈ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਜਿਹੇ ਠੋਸ ਸਬੂਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇ ਹਨ ਕਿ N95 ਮਾਸਕ ਹਾਰਟ ਅਟੈਕ ਜਾਂ ਸਟ੍ਰੋਕ ਵਰਗੀਆਂ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਬਿਹਤਰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੀ ਕਰੀਏ?

N95 ਮਾਸਕ ਕਿੰਨਾ ਅਸਰਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹੋ। ਇਹ ਨੱਕ, ਮੂੰਹ ਅਤੇ ਠੋਡੀ ’ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਿੱਟ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨਾ ਰਹੇ। ਨੋਜ਼ ਕਲਿੱਪ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਬਾਓ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਹੋਵੋ, ਮਾਸਕ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰੱਖੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਸਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ N95 ਮਾਸਕ ਹੀ ਖਰੀਦੋ।

ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਦਿਲ ਜਾਂ ਫੇਫੜਿਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਸਕ ਪਹਿਨਣ ਵਿੱਚ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਓ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦੌਰਾਨ ਬਾਹਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੋ। ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ HEPA ਫਿਲਟਰ ਵਾਲਾ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਰੱਖੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਹਰ ਦੀ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਘਰ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਆਵੇ।

(ਡਾ. ਕੁਲਦੀਪ ਕੁਮਾਰ ਗਰੋਵਰ, ਐਸੋਸੀਏਟ ਡਾਇਰੈਕਟਰ, ਪਲਮੋਨੋਲੋਜੀ ਐਂਡ ਕ੍ਰਿਟੀਕਲ ਕੇਅਰ, ਸੀਕੇ ਬਿਰਲਾ ਹਸਪਤਾਲ, ਗੁਰੂਗ੍ਰਾਮ)