ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ? ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਦੱਸੇ ਇਨਡੋਰ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ

ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਘਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਵਾ ਹੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਤੱਤ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ (Indoor Air Quality) ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Posted By Neha Diwan

Publish Date: Mon, 09 Nov 2026 03:15 PM (IST)

Updated Date: Mon, 09 Nov 2026 03:20 PM (IST)

ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ? ਡਾਕਟਰ ਨੇ ਦੱਸੇ ਇਨਡੋਰ ਏਅਰ ਕੁਆਲਿਟੀ ਸੁਧਾਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ

ਲਾਈਫਸਟਾਈਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਿੱਲੀ-NCR ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਪੱਧਰ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਾਲਾਤ ਇੰਨੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਹਵਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੂਚਕ ਅੰਕ (AQI) ਗੰਭੀਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ।

ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਿਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਬੈਂਗਲੁਰੂ ਦੇ KIMS ਹਸਪਤਾਲ, ਮਹਾਦੇਵਪੁਰਾ ਦੇ ਲੀਡ ਅਤੇ ਸੀਨੀਅਰ ਕੰਸਲਟੈਂਟ, ਇੰਟਰਨਲ ਮੈਡੀਸਨ, ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਡਾ. ਐੱਸ.ਐੱਮ. ਫਯਾਜ਼ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, "ਤੁਸੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਵਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹਵਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੌਰਾਨ ਪਟਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੇ ਧੂੰਏਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰੀਕ ਕਣ (Fine Particles), ਸਲਫਰ ਡਾਈਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ ਧਾਤੂ ਮਿਸ਼ਰਣ (Metal Compounds) ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ, ਖਿੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਹਵਾਦਾਰੀ ਦੇ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਨਿਕਲ ਪਾਉਂਦੇ।"

ਡਾ. ਐੱਸ.ਐੱਮ. ਫਯਾਜ਼ ਅੱਗੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਣ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਹਵਾ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਵਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਹਵਾ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਉਂਦੀ।

Environmental Monitoring and Assessment ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਪਟਾਕਿਆਂ ਕਾਰਨ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਪੱਧਰ ਵਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੀਵਾਲੀ ਦੀ ਰਾਤ ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੀਵਾਲੀ ਦੌਰਾਨ PM10 ਦਾ ਪੱਧਰ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 2 ਤੋਂ 4 ਗੁਣਾ ਤੱਕ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਦੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵੀ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਗੰਭੀਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰੀਏ?

1. ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ

ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਤੁਰੰਤ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਨੂੰ ਬਦਲ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪਰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਲਈ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬੈੱਡਰੂਮ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਮਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਲਗਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਮਰੇ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕਣਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Lung India ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਮੀਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਏਅਰ ਫਿਲਟਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ HEPA ਫਿਲਟਰ, 0.3 ਮਾਈਕ੍ਰੋਨ ਆਕਾਰ ਤੱਕ ਦੇ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਕਣਾਂ, ਧੂੜ ਅਤੇ ਐਲਰਜਨ ਨੂੰ 99.97 ਫ਼ੀਸਦੀ ਤੱਕ ਫਿਲਟਰ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

2. ਖਿੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਘੱਟ ਖੋਲ੍ਹੋ

ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹਵਾ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਸਤਿਆਂ ਅਤੇ ਖਿੜਕੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹਵਾ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਦੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਖਿੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਬੰਦ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ।

ਜੇਕਰ ਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਘੁਟਣ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਖਿੜਕੀਆਂ ਅਤੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਲਈ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰੋ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਬਾਹਰ ਦਾ AQI ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਵਾਦਾਰੀ ਲਈ ਖਿੜਕੀਆਂ ਖੋਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਦੁਪਹਿਰ 12 ਤੋਂ 4 ਵਜੇ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨਕ AQI ਜ਼ਰੂਰ ਚੈੱਕ ਕਰੋ।

3. ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧੂੰਆਂ ਨਾ ਕਰੋ

ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਵਾ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੋ ਕਿ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

ਇਸ ਲਈ ਕਮਰੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਗਰਬੱਤੀ, ਧੂਪਬੱਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਬੂਦਾਰ ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਜਲਾਉਣ ਤੋਂ ਬਚੋ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿਗਰਟ ਪੀਣ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਘਰ ਦੀ ਹਵਾ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਕਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ?

ਵਧਦੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਤੇ ਬਾਲਗ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਖ਼ਰਾਬ ਹਵਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

1. ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ

ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉੱਪਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਬਚਾਅ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਓ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦਮਾ ਜਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਏਅਰ ਪਿਊਰੀਫਾਇਰ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਪੱਧਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜਾ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ।

2. ਬਜ਼ੁਰਗ ਵਿਅਕਤੀ

ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਬਜ਼ੁਰਗ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਧਿਆਨ ਰੱਖੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋਵੇ।

ਦਰਅਸਲ, ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪੁਰਾਣੀ ਬਿਮਾਰੀ (Chronic Disease) ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬ ਹਵਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਹੋਰ ਵਿਗੜ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮਾਹਿਰ ਦੀ ਸਲਾਹ

ਦੀਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਧ ਰਹੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਅਸਰ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਿਹਤ 'ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਹਵਾ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿਓ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਘਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੋ ਤਾਂ ਮਾਸਕ ਜ਼ਰੂਰ ਪਹਿਨੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਆਮ ਮਾਸਕ ਦੀ ਬਜਾਏ N95 ਮਾਸਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਬਾਰੀਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਣਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।