ਮਿਹਨਤ ਹੁੰਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ

ਹਰ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਨ ’ਚ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ, ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨੀ, ਕੋਈ ਖਿਡਾਰੀ ਤੇ ਕੋਈ ਕਲਾਕਾਰ। ਸੁਪਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਪਨੇ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਪੂਰੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਹਕੀਕਤ ’ਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਿਹਨਤ, ਲਗਨ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਹੌਸਲੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਸਫਲਤਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਿਹਨਤ ਉਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਹੈ। ਨੀਂਹ ਜਿੰਨੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਵੇਗੀ, ਇਮਾਰਤ ਵੀ ਓਨੀ ਹੀ ਟਿਕਾਊ ਹੋਵੇਗੀ।

ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਇਕ ਦਿਨ ’ਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੰਮਾ ਸੰਘਰਸ਼, ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਸਫਲਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਬੱਚੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਵਿੱਖ ਦੀਆਂ ਔਖੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵਧੇਰੇ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਕੋਈ ਬਦਲ ਨਹੀਂ

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ’ਚ ਬੱਚਿਆਂ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੋਬਾਈਲ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੇ ਹੋਰ ਡਿਜੀਟਲ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਧਨ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ’ਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੇਲੋੜੇ ਮਨੋਰੰਜਨ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਕੀਮਤੀ ਸਮਾਂ ਵੀ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਬੱਚੇ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸੋਚ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫ਼ਾਇਦਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਮ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਚੰਗੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਛੋਟੇ ਕਦਮ ਵੱਡੀ ਮੰਜ਼ਿਲ

ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਦਿਨ ’ਚ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣਗੇ। ਵੱਡੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਮਾਂ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤ ਤਿਆਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਖੇਡ ਦਾ ਰੋਜ਼ ਅਭਿਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ’ਚ ਵੱਡਾ ਬਦਲਾਅ ਨਜ਼ਰ ਆਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਟੀਚੇ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਟੀਚਿਆਂ ’ਚ ਵੰਡ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ’ਚੋਂ ਚੰਗੇ ਅੰਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰਾ ਸਿਲੇਬਸ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੁਝ ਪਾਠ ਪੂਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਤ ਮਿਹਨਤ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵੱਡੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ

ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਰਾਹ ’ਚ ਅਸਫਲਤਾ ਵੀ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਸਫਲਤਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੇ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਘੱਟ ਅੰਕ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ੇ ’ਚ ਕਮੀ ਰਹੀ, ਕਿੱਥੇ ਸਮਾਂ ਘੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੇ ਕਿਹੜੀ ਗ਼ਲਤੀ ਦੁਬਾਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸਫਲਤਾ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਪੌੜੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਵਧਦਾ ਹੈ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ

ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣੀ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਔਖਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਜਦੋਂ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਆਸਾਨ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਸ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਦੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਮਿਹਨਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਖ਼ੁਦ ਨਾਲ ਕਰੋ ਮੁਕਾਬਲਾ

ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਦੂਜੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਅੰਕ ਵੱਧ ਆ ਜਾਣ ਜਾਂ ਕੋਈ ਖੇਡ ’ਚ ਅੱਗੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਘੱਟ ਸਮਝਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਤੁਲਨਾ ਉਸ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਘਟਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਉਹ ਕੱਲ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਕੁਝ ਬਿਹਤਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਵੀ ਸਫਲਤਾ ਹੈ। ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਅਸਲ ਮਕਸਦ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡਣਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਰ ਦਿਨ ਬਿਹਤਰ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀ ਕਾਮਯਾਬੀ

ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਅੱਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਕਿਤਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਸਫ਼ੇ ਪੜ੍ਹਨਾ ਔਖੇ ਸਵਾਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਹੱਲ ਕਰਨਾ, ਖੇਡ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ, ਕੋਈ ਨਵਾਂ ਹੁਨਰ ਸਿੱਖਣਾ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਗਲਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਦਮ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਫਲਤਾ ਕਿਸੇ ਜਾਦੂ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਹਨਤ, ਧੀਰਜ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਬੱਚੇ ਅੱਜ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡਰਦੇ, ਉਹੀ ਕੱਲ੍ਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਕਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸਮਤ ਕਈ ਵਾਰ ਮੌਕਾ ਦੇ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਮੌਕੇ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਵਿਚ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਿਹਨਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ, ਡਿੱਗ ਕੇ ਉੱਠਣਾ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਵੀ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇ ਬੱਚੇ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਅੱਜ ਤੋਂ ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਾਥੀ ਬਣਾਉਣ ਕਿਉਂਕਿ ਮਿਹਨਤ ਹੀ ਉਹ ਮਜ਼ਬੂਤ ਨੀਂਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਇਮਾਰਤ ਖੜ੍ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

- ਲੀਜ਼ਾ