Amrish Puri : ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਹੋਲੀਵੁੱਡ 'ਚ 'ਮੋਲਾ ਰਾਮ' ਬਣ ਕੇ ਮਚਾਈ ਤਬਾਹੀ, 450 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ 'ਪਾਸ਼ਾ' ਦੀ ਦਾਸਤਾਨ

ਸੰਜੀਤ ਨਾਰਵੇਕਰ, ਮੁੰਬਈ : ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਅਸਫ਼ਲਤਾ ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਘਰਸ਼ ਇੱਕ ਅਟੁੱਟ ਹਿੱਸਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਮਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ ਨੂੰ ਖੁਦ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਲੰਬੇ ਅਤੇ ਕਠਿਨ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰਨਾ ਪਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਣੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਚੇਰੇ ਭਰਾ ਕੇ. ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਸੰਗੀਤ ਜਗਤ ਦੇ ਮਹਾਨਾਇਕ ਸਨ ਅਤੇ ਦੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਚਮਨ ਪੁਰੀ ਅਤੇ ਮਦਨ ਪੁਰੀ ਸਿਨੇਮਾ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਸਫ਼ਲ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਮਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਹ ਖੁਦ ਬਣਾਉਣਾ ਪਿਆ।

ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਕਠਿਨ ਦੌਰ

ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪੰਜਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੇ. ਐਲ. ਸਹਿਗਲ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਯਾਦ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਸ਼ ਦੇ ਭਰਾ ਖੁਦ ਕੰਮ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨੈੱਟਵਰਕ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਜੁਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਇੰਨੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿ ਅਮਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਕੰਮ ਦਿਵਾ ਸਕਣ। ਸ਼ਿਮਲਾ ਦੇ ਬੀ.ਐਮ. ਕਾਲਜ ਤੋਂ ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਕਰਮਚਾਰੀ ਰਾਜ ਬੀਮਾ ਨਿਗਮ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਤਾਂ ਮਿਲ ਗਈ ਪਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਕਲਾਕਾਰ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ।

ਰੰਗਮੰਚ ਨਾਲ ਲਗਾਅ

ਅਦਾਕਾਰੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਜਨੂੰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ੌਕੀਆ ਨਾਟਕ ਮੰਡਲੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਨਾਟਕਕਾਰ ਸਤਿਆਦੇਵ ਦੁਬੇ ਦੇ ਲਿਖੇ ਨਾਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਭਿਨੈ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਥੀਏਟਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਹ ਰੰਗਮੰਚ ਦੇ ਇੱਕ ਜਾਣੇ-ਪਛਾਣੇ ਅਦਾਕਾਰ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਪਾਉਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਉਹ ਨਾਮੀ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲੈ ਕੇ ਚੱਕਰ ਕੱਟਦੇ ਰਹੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਰੋਲ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਤਾਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਮਿਹਨਤਾਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਸੀ।

ਕਲਾਤਮਕ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ

ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਕ੍ਰੈਡਿਟ ਫ਼ਿਲਮ 'ਪ੍ਰੇਮ ਪੁਜਾਰੀ' ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 'ਰੇਸ਼ਮਾ ਔਰ ਸ਼ੇਰਾ' (1971), 'ਹਲਚਲ' (1971) ਅਤੇ ਸੁਖਦੇਵ ਦੀ ਡਾਕੂਮੈਂਟਰੀ 'ਖਿਲੌਣੇਵਾਲਾ' ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ ਰੋਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸ਼ਿਆਮ ਬੇਨੇਗਲ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਪਈ। ਬੇਨੇਗਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਨਿਸ਼ਾਂਤ' (1975), 'ਮੰਥਨ' (1976), 'ਭੂਮਿਕਾ' (1977), 'ਕੋਨਦੁਰਾ' (1978) ਅਤੇ 'ਕਲਯੁਗ' (1981) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਸਟ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਗੋਵਿੰਦ ਨਿਹਲਾਨੀ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਜਿਵੇਂ 'ਆਕ੍ਰੋਸ਼' (1980), 'ਅਰਧ ਸਤਿਆ' (1983) ਅਤੇ 'ਤਮਸ' (1986) ਦੇ ਨਿਯਮਿਤ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ।

ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ 'ਤੇ ਪਛਾਣ

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਠਵੇਂ ਦਹਾਕੇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ ਨੇ ਮੁੱਖ ਖਲਨਾਇਕ (ਵਿਲਨ) ਵਜੋਂ ਵੱਡੀ ਵਪਾਰਕ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 'ਹਮ ਪਾਂਚ' (1980) ਦੇ ਵੀਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ, 'ਵਿਧਾਤਾ' (1982) ਦੇ ਜਗੁਆਰ ਚੌਧਰੀ ਅਤੇ 'हीरो' (1983) ਦੇ ਪਾਸ਼ਾ ਵਰਗੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ-ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਛਾਣ ਦਿਵਾਈ।

ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਰਿਚਰਡ ਐਟਨਬਰੋ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਗਾਂਧੀ' (1982) ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਹੋਲੀਵੁੱਡ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਸਟੀਵਨ ਸਪੀਲਬਰਗ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਸਪੀਲਬਰਗ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਇੰਡੀਆਨਾ ਜੋਨਸ ਐਂਡ ਦ ਟੈਂਪਲ ਆਫ਼ ਡੂਮ' (1984) ਵਿੱਚ ਮੁੱਖ ਖਲਨਾਇਕ 'ਮੋਲਾ ਰਾਮ' ਦਾ ਰੋਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਰੋਲ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿਰ ਮੁੁੰਨਵਾਇਆ, ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਿਗਨੇਚਰ ਲੁੱਕ ਬਣ ਗਿਆ।

ਮਹਾਂ-ਖਲਨਾਇਕ ਦਾ ਦੌਰ

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਵੱਡਾ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਪੁਰਸਕਾਰ 'ਮੇਰੀ ਜੰਗ' (1985) ਵਿੱਚ ਜੀ. ਡੀ. ਠਕਰਾਲ ਦੀ ਨਫ਼ਰਤ ਨਾਲ ਭਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਲਈ ਫ਼ਿਲਮਫੇਅਰ - ਸਰਵੋਤਮ ਸਹਾਇਕ ਅਦਾਕਾਰ ਵਜੋਂ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਦਾਕਾਰੀ ਦਾ ਰੱਥ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। 'ਮਿਸਟਰ ਇੰਡੀਆ' ਦਾ ਮੋਗੈਂਬੋ, 'ਤ੍ਰਿਦੇਵ' ਦਾ ਭੁਜੰਗ, 'ਘਾਇਲ' ਦਾ ਬਲਵੰਤ ਰਾਏ, 'ਦਾਮਿਨੀ' ਦਾ ਬੈਰਿਸਟਰ ਚੱਢਾ ਅਤੇ 'ਕਰਨ ਅਰਜੁਨ' ਵਿੱਚ ਠਾਕੁਰ ਦੁਰਜਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਲਾ ਕੌਣ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂੰਖਾਰ ਵਿਲਨ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

ਅਕਸ ਦਾ ਬਦਲਾਅ

ਜੇਕਰ ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਅਮਰੀਸ਼ ਪੁਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਗ਼ਲਤ ਸਨ। ਸਿਨੇਮਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ nਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਉਦੋਂ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਫ਼ਿਲਮ 'ਦਿਲਵਾਲੇ ਦੁਲਹਨੀਆ ਲੇ ਜਾਏਂਗੇ' (1995) ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਧਰੀ ਬਲਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਇਆ। "ਜਾ ਸਿਮਰਨ ਜਾ, ਜੀ ਲੇ ਅਪਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ!" ਸੰਵਾਦ (ਡਾਇਲਾਗ) ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਵਿਲਨ ਦੀ ਛਵੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਸਖ਼ਤ ਅਨੁਸ਼ਾਸਕ ਸਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਲ ਬੇਹੱਦ ਦਿਆਲੂ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਸੀ। ਅਮਰੀਸ਼ ਨੇ ਇੱਕ ਇੰਟਰਵਿਊ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਰਦਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਲਾਲਾ ਨਿਹਾਲ ਚੰਦ ਪੁਰੀ 'ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਸੀ।

ਆਖਰੀ ਵਿਦਾਈ ਤੱਕ

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਪਰਦੇਸ' (1997) ਦੇ ਕਿਸ਼ੋਰੀਲਾਲ ਅਤੇ 'ਵਿਰਾਸਤ' (1997) ਦੇ ਰਾਜਾ ਠਾਕੁਰ ਵਰਗੇ ਕਈ ਦਿਆਲੂ ਪਰ ਸਖ਼ਤ ਪਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 'ਚਾਚੀ 420' (1997) ਵਰਗੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਮੇਡੀ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਰਗਰਮ ਰਹੇ। ਆਪਣੇ ਕਰੀਅਰ ਦੇ ਆਖਰੀ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਸਾਲ ਔਸਤਨ 8 ਤੋਂ 10 ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। 12 ਜਨਵਰੀ 2005 ਨੂੰ 73 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬਲੱਡ ਕੈਂਸਰ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।