23 ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਅਟਕੀ ਰਹੀ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਪਹਿਲਾਂ ਹੀਰੋ ਫਿਰ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦੀ ਮੌਤ; ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੂਜਾ ਹੀਰੋ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਰੁਖ਼ਸਤ!

ਨਈ ਦੁਨੀਆ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਡੈਸਕ। ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਨ ਅਤੇ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਦੇ ਬਜਟ ਘੱਟ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕਦੇ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰੋਡਕਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ, ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਆਉਣ ਲਈ 23 ਸਾਲ ਲੱਗ ਜਾਣ! ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹੀਰੋ ਅਤੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਕਹਿ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਉਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮੀ ਪਟਕਥਾ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗੀ।

ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਹੈ ‘ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ’ ਵਰਗੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਦੀ ਮਹੱਤਵਾਕਾਂਖੀ ਫ਼ਿਲਮ ‘ਲਵ ਐਂਡ ਗੌਡ’ ਦੀ। ਲੈਲਾ-ਮਜਨੂੰ ਦੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਅਧੂਰਾ ਸੁਪਨਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ।

ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਸਨ ਪਹਿਲੇ ਮਜਨੂੰ, ਨਿੰਮੀ ਬਣੀ ਸੀ ਲੈਲਾ

ਸਾਲ 1960 ਵਿੱਚ ‘ਮੁਗਲ-ਏ-ਆਜ਼ਮ’ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਗਲੀ ਫ਼ਿਲਮ ਲਈ ਲੈਲਾ-ਮਜਨੂੰ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਚੁਣੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮਜਨੂੰ ਯਾਨੀ ਕੈਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ ਨਿੰਮੀ ਲੈਲਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ।

ਸਾਲ 1963 ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਅੱਗੇ ਵਧ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਕਲਾਈਮੈਕਸ ਵਿੱਚ ਜੰਨਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸੈੱਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਸੀ।

ਪਰ 10 ਅਕਤੂਬਰ 1964 ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਨੇ ਮਜਨੂੰ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਲਈ ਨਵੇਂ ਅਦਾਕਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਐਂਟਰੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਆਈ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮੁਸ਼ਕਲ

ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮਜਨੂੰ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋ ਸਕੇਗਾ।

ਪਰ ਮਾਰਚ 1971 ਵਿੱਚ ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਿਰਦੇਸ਼ਕ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਿਲਮ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਅਧੂਰੀ ਰਹਿ ਗਈ। ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਠੰਢੇ ਬਸਤੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਇਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਖ਼ਤਰ ਆਸਿਫ਼ ਨੇ ਸੰਭਾਲੀ। ਨਿਰਮਾਤਾ ਕੇ.ਸੀ. ਬੋਕਾਡੀਆ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਸ਼ੂਟਿੰਗ ਦੀ ਫੁਟੇਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਪਲਬਧ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਫ਼ਿਲਮ ਰਿਲੀਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।

ਰਿਲੀਜ਼ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਵੀ ਦੇਹਾਂਤ

ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਮੁੜ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਨਵੰਬਰ 1985 ਵਿੱਚ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਵੀ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕੇ।

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਪਲਬਧ ਫੁਟੇਜ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਕੁਝ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਾਡੀ ਡਬਲ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸੰਵਾਦਾਂ ਲਈ ਡਬਿੰਗ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਫ਼ਿਲਮ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਆਖ਼ਰਕਾਰ 27 ਮਈ 1986 ਨੂੰ ‘ਲਵ ਐਂਡ ਗੌਡ’ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ, ਯਾਨੀ ਪ੍ਰੋਜੈਕਟ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 23 ਸਾਲ ਬਾਅਦ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਨਿੰਮੀ ਅਤੇ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਸਿਮੀ ਗਰੇਵਾਲ ਅਤੇ ਅਮਜਦ ਖ਼ਾਨ ਵਰਗੇ ਕਲਾਕਾਰ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਧੂਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮੀਖਿਆਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖ਼ਾਸ ਹੁੰਗਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।

ਕੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਫ਼ਿਲਮ ਮਨਹੂਸ ਸੀ?

ਫ਼ਿਲਮ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਵਾਪਰੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਰਹੱਸ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦੀਆਂ ਚਰਚਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ, ਕੇ. ਆਸਿਫ਼ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੰਜੀਵ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਚਲੇ ਜਾਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਅਸਾਧਾਰਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਗਿਨੀਜ਼ ਵਰਲਡ ਰਿਕਾਰਡਜ਼ ਨੇ ‘ਲਵ ਐਂਡ ਗੌਡ’ ਨੂੰ ਬਾਲੀਵੁੱਡ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਿਲਮ ਅੱਜ ਵੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਅਸਲ ਕਹਾਣੀ ਉਸ ਦੇ ਪਰਦੇ ’ਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।