75 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ Guru Dutt ਨੇ ਬਣਾਈ ਸੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ Crime Noir, ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਲਵ-ਕ੍ਰਾਈਮ ਦੀ ਇਹ ਕਾਕਟੇਲ!

ਅਨੰਤ ਵਿਜੇ, ਮੁੰਬਈ : ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਦਾ ਨਾਮ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜਾ, ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ, ਮਾਸੂਮੀਅਤ ਅਤੇ ਬੇਬਸੀ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਪਰਦੇ 'ਤੇ ਉਤਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਯਾਦ ਆਉਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਯਾਦ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਸਾਹਿਬ ਬੀਬੀ ਔਰ ਗੁਲਾਮ', 'ਪਿਆਸਾ' ਅਤੇ 'ਕਾਗਜ਼ ਕੇ ਫੂਲ'। ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹੋਣਗੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਕ੍ਰਾਈਮ ਸਟੋਰੀਜ਼ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਫ਼ਿਲਮ

ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਆਏ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕ੍ਰਾਈਮ ਸਟੋਰੀਜ਼ 'ਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਮੁਖਰਜੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖੀਆਂ। ਦੇਵਾਨੰਦ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ ਕੰਪਨੀ 'ਨਵਕੇਤਨ' ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਫ਼ਿਲਮ ਨਿਰਦੇਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਫ਼ਿਲਮ ਸੀ 'ਬਾਜ਼ੀ', ਜੋ 1 ਜੁਲਾਈ 1951 ਨੂੰ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਦੱਤ 39 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ। ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਅਜਿਹੀਆਂ ਕਲਟ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਅੱਜ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਲਟ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਨੇ ਕ੍ਰਾਈਮ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਚਾਰ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਾਈਆਂ - 'ਬਾਜ਼ੀ', 'ਜਾਲ', 'ਬਾਜ਼' ਅਤੇ 'ਸੈਲਾਬ'।

'ਨੁਆਰ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੀ ਗਈ 'ਬਾਜ਼ੀ'

ਇਹ ਉਹੀ ਦੌਰ ਸੀ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਾਈਮ ਸਟੋਰੀਜ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਖ਼ਾਸ ਕਿਸਮ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਸੀ। ਅਪਰਾਧ ਕਹਾਣੀਆਂ 'ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਨਾਵਲ ਖ਼ੂਬ ਵਿਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਵਿੱਚ ਫ਼ਿਲਮ 'ਨੁਆਰ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਚਲਾਕ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਸ਼ੱਕੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜੋ ਦਿਖਦਾ ਸੀ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵ੍ਹਾਈਟ ਫ੍ਰੇਮ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਫਲੈਸ਼ਬੈਕ ਅਤੇ ਵੌਇਸ ਓਵਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਣਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਗਲੋਬਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਬਣਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਹਿੰਦੀ ਫ਼ਿਲਮਾਂ ਦੀ ਦੁਨੀਆ 'ਤੇ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਦਿਖਿਆ। ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਦੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬਾਜ਼ੀ' ਨੂੰ ਵੀ ਇਸੇ 'ਨੁਆਰ ਮੂਵਮੈਂਟ' ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ।

ਹਾਲੀਵੁੱਡ ਨੂੰ ਟੱਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ

ਫ਼ਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਤ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਨਾਇਕ ਮਦਨ ਇੱਕ ਅਮੀਰ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਕਾਰਨ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਮੰਜ਼ੂ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਿਆਂ-ਭਟਕਦਿਆਂ ਉਹ ਜੂਆ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਇੱਕ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਡਾਂਸਰ ਲੀਨਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਲੋਕ ਲੀਨਾ ਦੀਆਂ ਅਦਾਵਾਂ ਦੇ ਦੀਵਾਨੇ ਹਨ। ਮਦਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੋਟਲ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਲੀਨਾ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬੌਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਦਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਚੀ-ਖੁਚੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਲੀਨਾ ਦੇ ਆਫਰ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਕੇ ਘਰ ਪਰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਉਹ ਡਾ. ਰਜਨੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇੜਤਾ ਵੱਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਡਾ. ਰਜਨੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਮਨਜ਼ੂਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਦਲਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਰਜਨੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਇੱਕ ਪੁਲਿਸ ਇੰਸਪੈਕਟਰ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭੈਣ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਪੈਸਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਮਦਨ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਲੀਨਾ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੀਨਾ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਬੌਸ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਹਾਣੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲੀਨਾ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਿਵਾਲਵਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਕਤਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਮਦਨ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

'ਬਾਜ਼ੀ' ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰੋਈ ਗਈ ਹੈ। ਦੋ ਛੋਟੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਹਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਮਾਨਾਂਤਰ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ ਜੋ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅਪਰਾਧ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਕਾਕਟੇਲ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕ ਗੁਆਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਦੇ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫ਼ਿਰ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ਿਲਮਾਂ 'ਤੇ ਵੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਸਮੀਖਿਅਕਾਂ ਅਤੇ ਫ਼ਿਲਮ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹਨ। 75 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਬਣੀ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬਾਜ਼ੀ' ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

'ਬਾਜ਼ੀ' ਫ਼ਿਲਮ ਬਾਰੇ

1951 ਵਿੱਚ ਰਿਲੀਜ਼ ਹੋਈ ਫ਼ਿਲਮ 'ਬਾਜ਼ੀ' ਦੇ ਨਾਇਕ ਦੇਵਾਨੰਦ ਅਤੇ ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਗੀਤਾ ਬਾਲੀ ਅਤੇ ਕਲਪਨਾ ਕਾਰਤਿਕ ਸਨ। ਫ਼ਿਲਮ ਵਿੱਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਗੀਤ ਗੀਤਾ ਦੱਤ ਨੇ ਗਾਏ ਸਨ। ਇਸ ਫ਼ਿਲਮ ਦਾ ਸੰਗੀਤ ਐਸ. ਡੀ. ਬਰਮਨ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੰਗੀਤ ਵਿੱਚ ਗਜ਼ਬ ਦੀ ਖਿੱਚ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਦੱਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਗੀਤ ‘ਤਦਬੀਰ ਸੇ ਬਿਗੜੀ ਹੁਈ ਤਕਦੀਰ ਬਨਾ ਲੇ’ ਜਾਂ ‘ਯੇ ਕੌਨ ਆਇਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਮੇਂ ਬਹਾਰ ਆਈ’ ਦੀ ਧੁਨ ਅਜੇ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚੇਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੈ।