...ਜਦੋਂ ਬੋਲ ਪੈਂਦੀ ਸੀ ਮਿੱਟੀ

ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ’ਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੇ ਕੰਨਾਂ ’ਚ ਚੱਕ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਅਜੇ ਉਸ ਪਿੰਡ ਦੀ ਰੂਹ ਜਿਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਘੁਮਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਹੀਏ ਨੂੰ ਵੀ ਗੇੜਾ ਦਿੰਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਇਕ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤੱਕ ਸੌਂਪਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਚੱਕ ਦੇ ਗੇੜਾਂ ਨਾਲ ਪਿੰਡ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵੀ ਨਿਰਵਿਘਨ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ। ਘੁਮਿਆਰ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਇਕ ਭਾਂਡਾ ਨਹੀਂ ਸਿਰਜਦਾ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵਾਂ ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਸਿਰਜ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਉਂਗਲਾਂ ’ਚ ਕੋਈ ਜਾਦੂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪਰ ਸਦੀਆਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਉਹ ਡੂੰਘੀ ਸੂਝ ਸੀ, ਜੋ ਮਿੱਟੀ ’ਚੋਂ ਵੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤਲਾਸ਼ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਡੰਡੇ ਦੀ ਇਕ ਠਾਹ, ਚੱਕ ਦਾ ਇੱਕ ਗੇੜ ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹੌਲਾ ਜਿਹਾ ਦਬਾਅ, ਇੰਨਾ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗੂੰਗੀ ਮਿੱਟੀ ਬੋਲ ਪੈਂਦੀ ਸੀ। ਲੋਕ ਘੁਮਿਆਰਾਂ ਦੇ ਘਰ ਸਿਰਫ ਭਾਂਡੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੀਡਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਘੜਾ ਸਿਰਫ਼ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਗਰਮੀਆਂ ਦੀ ਠੰਢਕ, ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਘਰ ਦੀ ਸਾਦਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਂਭੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਦੀਵਾ ਕੇਵਲ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਉਸ ਅਟੁੱਟ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਰੁਸ਼ਨਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਦੌੜ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਨਿਕਲੀ। ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਅਤੇ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਇਸ ਯੁੱਗ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਚੱਕ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ’ਚ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਂਡੇ ਪਲਾਂ ’ਚ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਨੇ ਰਫ਼ਤਾਰ ਤਾਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਉਹ ਰੂਹ ਕਿੱਥੋਂ ਲਿਆਉਂਦੀਆਂ ਜੋ ਇਕ ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਪਿਆਰ-ਭੁੱਖੇ ਹੱਥਾਂ ’ਚ ਵੱਸਦੀ ਸੀ? ਅੱਜ ਭਾਂਡੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਬਣਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਿਕ, ਅਪਣੱਤ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਛੋਹ ਸਦਾ ਲਈ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਇਸ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ’ਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਭੁੱਲ ਗਏ ਕਿ ਘੁਮਿਆਰ ਦੀ ਇਹ ਕਲਾ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਕਿੰਨੀ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਬਣੇ ਇਹ ਭਾਂਡੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਤਾਵਰਨ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜੋ ਟੁੱਟਣ ਮਗਰੋਂ ਵਾਪਸ ਮਿੱਟੀ ’ਚ ਮਿਲ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਗੋਦ ’ਚ ਸਮਾ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ ’ਚੋਂ ਨਿਕਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਡੀ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲਾਇਆ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਦਾ ਇਕ ਨਾ-ਮੁੱਕਣ ਵਾਲਾ ਸਰਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਪਿੰਡਾਂ ’ਚ ਉਹ ਚੱਕ ਲੱਭਣੇ ਵੀ ਔਖੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤੱਕ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਚੱਕ ਕਿਸੇ ਹਨੇਰੀ ਨੁੱਕਰ ’ਚ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਿਬੜੇ, ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ’ਤੇ ਹੰਝੂ ਵਹਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਈ ਘੁਮਿਆਰ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਲਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਕਿੱਤਾ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰ ਰਾਹ ਚੁਣ ਲਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਲਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪੇਟ ਦੀ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਲੋਕ-ਕਲਾ ਮਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੁਨਰ ਨਹੀਂ ਮਰਦਾ; ਉਸ ਨਾਲ ਇਕ ਯੁੱਗ ਦੀ ਯਾਦ, ਇਕ ਸਮਾਜ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਇਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਧੜਕਣ ਵੀ ਮੱਧਮ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੱਕ ਦਾ ਰੁਕਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਿੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੂਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਹੱਥ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਤਰਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਪਰ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵਿਸਾਰ ਦੇਣਾ ਵੀ ਅਕਲਮੰਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਥਾਂ ਕੰਮ ਤਾਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦਿਲ ਦੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਸਕਦੀਆਂ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਇਸ ਮਰ ਰਹੀ ਕਲਾ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ। ਹੱਥੀਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਤੀ ਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਢੁਕਵੇਂ ਬਾਜ਼ਾਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਇਸਨੂੰ ਇਕ ਮਾਣਮੱਤੇ ਕਿੱਤੇ ਵਜੋਂ ਅਪਣਾ ਸਕੇ। ਘੁਮਿਆਰ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਕ ਸਾਦਾ ਜਿਹਾ ਕੁੱਲ੍ਹੜ ਵੀ ਉਸ ਫੈਕਟਰੀ ’ਚ ਬਣੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਭਾਂਡਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਕੀਮਤੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਰੂਹ ਵੀ ਰਲ਼ੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ’ਚ ਹੀ ਨਾ ਪੜ੍ਹਨ ਕਿ ਕਦੇ ਘੁਮਿਆਰ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਚੱਕ ਘੁਮਾ ਕੇ ਭਾਂਡੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਚੱਕ ਨੂੰ ਘੁੰਮਦਾ ਵੀ ਵੇਖਣ, ਬੇਰੂਪ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਲੈਂਦਿਆਂ ਵੀ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਇਹ ਸਮਝਣ ਕਿ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸਿਰਫ਼ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਹਨਾਂ ਹੁਨਰਮੰਦ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਜਿਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਮਿੱਟੀ ’ਚ ਜਾਨ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਜਦੋਂ ਚੱਕ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੀ—ਇੱਕ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਸਾਹ ਵੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਠਹਿਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

-ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਝੁਨੀਰ, ਮਾਨਸਾ, (9815180416)।