‘ਠੱਪਿਆਂ’ ਤੇ ‘ਤਮਗ਼ਿਆਂ’ ਦੀ ਸਿਆਸਤ

1960 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ਼ੀਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ’ਚ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਧਿਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ ਕੁਝ ਧੜੇ ਅਮਰੀਕਾ-ਪੱਖੀ ਜਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਰੁਖ਼ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਦਾ ਏਜੰਟ’ ਜਾਂ ‘ਸੀ.ਆਈ.ਏ. ਦਾ ਹੱਥ’ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। 1970 ਅਤੇ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਇੰਦਰਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਾਰਜਕਾਲ ਦੌਰਾਨ, ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਿਰੋਧਾਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ "ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹੱਥ" ਦਾ ਨਾਂ ਦੇ ਕੇ ਰੱਦ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। 1980 ਦੇ ਅਖ਼ੀਰ ਅਤੇ 1990 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਐਲ ਕੇ ਅਡਵਾਨੀ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਕਾਂਗਰਸ ਅਤੇ ਖੱਬੇਪੱਖੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ‘ਸੂਡੋ ਸੈਕੂਲਰ’ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਲੇਬਲ ਵਜੋਂ ਬਹੁਤ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। 2016 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੇ.ਐੱਨ.ਯੂ. ਵਿਵਾਦ ਮਗਰੋਂ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ‘ਐਂਟੀ-ਨੈਸ਼ਨਲ’ ਅਤੇ ‘ਟੁਕੜੇ-ਟੁਕੜੇ ਗੈਂਗ’ ਸ਼ਬਦ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਰਤੋਂ ’ਚ ਆਇਆ। ਕਿਸਾਨ ਅੰਦੋਲਨ ਸਮੇਂ 8 ਫਰਵਰੀ 2021 ਨੂੰ ਰਾਜ ਸਭਾ ’ਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਅੰਦੋਲਨਾਂ ’ਚ ਹਰ ਵਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ‘ਅੰਦੋਲਨਜੀਵੀ’ ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਪਰਜੀਵੀ’ ਵੀ ਕਿਹਾ।’ ਹੁਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਅਰਬਨ ਨਕਸਲ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ’ਚ ਸਾਂਝਾ ਤੱਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ’ਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਇਕ ਸੰਖੇਪ ਲੇਬਲ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਲੀਲਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਚਰਚਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਬਲਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਇਤਿਹਾਸਕ ਸੰਦਰਭ ਅਤੇ ਨਤੀਜੇ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ 1950 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਕਾਰਥੀਵਾਦ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚ ਲੇਖਕਾਂ, ਫ਼ਿਲਮਸਾਜ਼ਾਂ, ਅਦਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ ਨੂੰ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਜਾਂ ਕਮਿਊਨਿਸਟ-ਹਮਦਰਦ ਹੋਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। 1960 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਚੀਨ ਅੰਦਰ ਮਾਓ ਜ਼ੇਦੋਂਗ ਦੇ ਦੌਰ ’ਚ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਸਮੇਂ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਅਧਿਆਪਕ ਆਦਿ ‘ਇਨਕਲਾਬ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ’ ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੇ ਲਏ ਗਏ। 1966 ’ਚ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਬੰਦ ਹੋਈਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰਾਂ ਨੂੰ ਰੈੱਡ ਗਾਰਡਜ਼ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। 1994 ’ਚ ਰਵਾਂਡਾ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰੇਡੀਓ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਟੂਟਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ‘ਗੱਦਾਰ’ ਜਾਂ ‘ਕਾਕਰੋਚ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਨਸਲਕੁਸ਼ੀ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਣ ’ਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸਲੀ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਮੀਡੀਆ ਮਾਹੌਲ ’ਚ ਸਨਸਨੀ ਅਤੇ ‘ਕਲਿੱਕਬੇਟ’ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਤਰਜੀਹ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਬਹਿਸ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।