ਤਸਲੇ ਅਤੇ ਬੇਲਚੇ ਚੁੱਕਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ

ਸੁਰਿੰਦਰ ਬਾਂਸਲ

ਸਾਉਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸੁੱਕ ਮੁੱਕੀਆਂ ਬਰਸਾਤੀ ਨਦੀਆਂ, ਤਲਾਅ, ਬੌਲੀਆਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਟੋਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਬੇਹੱਦ ਖ਼ਾਸ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਸਾਲ ਦੇ ਬਾਕੀ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਵੱਖਰੀ ਪਛਾਣ ਹੈ। ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਨਾਲ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਅ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਮਹੀਨਾ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਖ਼ਾਸ ਹੈ ਕਿ ਕਿਉਂਕਿ ਜੇਠ-ਹਾੜ੍ਹ ’ਚ ਧਰਤੀ ਨੇ ਜੋ ਧੁੱਪ ਦਾ ਤਿੱਖਾਪਣ ਸਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਸੇਕ ਸਹਾਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧੁੱਪਾਂ ਕਾਰਨ ਮੁਰਝਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨੇ ਔਖੇ ਦਿਨ ਦੇਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹੀਨੇ ਕੁਝ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਸਾਉਣ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹਰਿਆਲੀ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਕਦੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਕਦੇ ਮੱਠੀਆਂ-ਮੱਠੀਆਂ ਫੁਹਾਰਾਂ ਲੋਕ ਮਨਾਂ ’ਚ ਅਜੀਬ ਕਿਸਮ ਦੀ ਮਸਤੀ ਘੋਲ਼ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਇਸ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਮਹਿਸੂਸਦਾ ਹੈ। ਮੀਂਹ ਦਾ ਇਹ ਮੌਸਮ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਨਵੇਂ ਸਿਰੇਂ ਤੋਂ ਮੌਲਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠੀ ਹੋਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ ਹੋਵੇਗੀ, ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹੋ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ’ਚ ਜਮ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਪਾਣੀ ਹਰ ਸਾਲ ਗਰਮੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਉੱਚਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਹਵਾਵਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ, ਬੱਦਲ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਮੁੜ ਫੇਰ ਇਹ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਤਲਾਬਾਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਵਿਚ ਜਮ੍ਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਯੋਗ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਣ ਦੇਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਉੱਚਾ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਰੁਵਾਂ ਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੋਵਾਂ ’ਤੇ ਜਮ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇੱਥੋਂ, ਅਨੇਕ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਖੁੱਲ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਗਿਰਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰੋਜਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ’ਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਲਈ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਰਧਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗਵਾਹੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਸੁੱਖਣਾ ਸੁੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਕ ਘੁੱਟ ਲੈ ਕੇ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਣੀ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹੇ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਵਗਦਾ ਰਹੇ। ਪਾਣੀ ਅਛੂਤ ਹੈ; ਇਹ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੋਵਾਂ ’ਚ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ’ਚ ਝਲਕਦਾ ਹੈ।ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਆਦਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ, ਇਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾਉਣ ਅਤੇ ਘਰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਹੈ।

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਜਗਨਨਾਥ ਮੰਦਰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਨਦੀ ਜਾਂ ਤਲਾਅ ਤੋਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਣੀ ਬਿੰਦੂਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਫਿਰ ਉਸੇ ਤਲਾਅ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਭਰ ਕੇ ਘਰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੇਸ਼ ਭਰ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਵਗਦੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਪਰ ਪਿਛਲੀਆਂ ਕੁੱਝ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਦਰਅਸਲ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੰਦਰਭਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਇਸ ਜੀਵਨਦਾਤਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਦੇ ਘਟਣ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਲਾਂ ਦੇ ਸੁੱਕਣ ਦੀਆਂ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ’ਚ ਜਮ੍ਹਾ ਪਾਣੀ ਦੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨੇ ਲੁੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਪਰਤ ਫਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਕੱਟੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਜੋ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।

ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਢਕਣ ਵਾਲੀ ਹਰੇ ਘਾਹ ਦੀ ਚਾਦਰ ਸੁੰਗੜ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਲੂਸਦੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਬੁਖਾਰ ਨਾਲ ਹੁਣ ਇੰਨੀ ਤਪ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉੱਠਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵੀ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਠੰਢਕ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਜਾਪਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੀਂਹ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਹੁਣੇ-ਹੁਣੇ ਆਸਾਮ ਦੀ ਤਬਾਹੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਲਿਆਉਣ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਵਗਦੀਆਂ ਅੱਧ ਸੁੱਕਿਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਸੁੱਕ ਰਹੇ ਤਲਾਬਾਂ, ਬੌਲੀਆਂ, ਖੂਹਾਂ ਅਤੇ ਤਲਾਬਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਲਚਿਆਂ ਅਤੇ ਤੰਗਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਮਾਂ ਆਪਣੇ ਤਾਲਾਬਾਂ ਦੀਆਂ ਟੁੱਟੀਆਂ ਪਾਲ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ। ਸਾਉਣ ਦਾ ਮਹੀਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸ਼ਿਵ ਚੇਤਨਾ ਦੀਆਂ ਉਲਝੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦਾ ਹੈ - ਇਹ ਸਮਾਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਰੁਕੇ ਹੋਏ ਵਹਾਅ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਟੁੱਟੇ ਦਿਲ ਦਾ ਦਰਦ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਜਾਣਦਾ ਹੈ?

ਹਰ ਕੋਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜੀਆਂ ਰਹਿਣ। ਸਾਡੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਸਿਰਫ ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮਾਪੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ 'ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ। ਪਾਰ ਇਹ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਭਵ ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਗਉਂਦਾ ਹੈ।