ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ ਜਿਊਂਦੀ-ਜਾਗਦੀ ਤਸਵੀਰ

-ਪ੍ਰੋ. ਡਾ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਕੁਮਾਰ ਰੱਤੂ

ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਹਰਭਜਨ ਬਾਜਵਾ ਸਾਡੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਤਿਰਛੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ ਅਤੇ ਫ਼ੋਟੋਗ੍ਰਾਫ਼ੀ ਦੇ ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਲੈਂਜ ’ਚੋਂ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵਾਈਟ ਤੇ ਰੰਗੀਨ ਫੋਟੋਜ਼ ’ਚੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਚਾਣਦਿਆ ਹੋਇਆ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ’ਚ ਆਪਣੀ ਧਾਕ ਜਮਾਈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੇਖਕ, ਕਵੀ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਿਆਂ ਤੇ ਸਾਂਭਿਆ ਉਹ ਵਿਲੱਖਣ ਕੰਮ ਸੀ। ਹਰਭਜਨ ਬਾਜਵਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀਆਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ 1972 ’ਚ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਸੰਪਾਦਕ ਬਲਦੇਵ ਗਰੇਵਾਲ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ’ਚ ਹੋਈਆਂ, ਜੋ ਦੋਸਤੀ ’ਚ ਬਦਲ ਗਈਆਂ। 1980 ’ਚ ਲੰਦਨ ਦੇ ਉਹ ਪਲ ਫ਼ਿਰ ਬਾਅਦ ’ਚ ਦੂਰਦਰਸ਼ਨ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਇੰਟਰਵਿਊ, ਜਿਸ ’ਚ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੀ ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵਾਈਟ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿੰਦਗੀ ਜਿਊਂਦੇ ਪਲਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਣੋ ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ’ਚ ਤਾਜ਼ਾ ਰਖੋ।

ਅਸਲ ’ਚ ਹਰਭਜਨ ਬਾਜਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀਰੇ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੈਂਜ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਜਵਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹਿਤ, ਕਲਾ, ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਲੇ ਜਾਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਵਿਛੋੜਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਪੂਰੇ ਯੁੱਗ ਦੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਬੰਦ ਹੋ ਰਹੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੈ। ਬਟਾਲਾ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ 12 ਸਤੰਬਰ 2026 ਨੂੰ ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਆਈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ, ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਕਵੀ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹੇ। ਉਹ ਲਗਭਗ 85 ਸਾਲ ਦੇ ਸਨ। ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਅੱਪਣਤ ਨਾਲ ‘ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਹਨਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ’ਚੋਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੈਮਰੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੈਮਰਾ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੀਆ ਸੀ। ਬਲੈਕ ਐਂਡ ਵਾਈਟ ਤੋਂ ਰੰਗੀਨ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫੀ ਤੱਕ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਦਲਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਬਾਜਵਾ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ’ਚ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰੂਹ ਨਹੀਂ ਬਦਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਖੇਤਾਂ, ਪਿੰਡਾਂ, ਲੋਕਾਂ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਸਿਆਸਤਦਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਹਸਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਪੋਜ਼ ਕਰਵਾ ਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਜੀਵਂਤ ਪਲਾਂ ’ਚ ਕੈਦ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਦੇਣ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰਾਂ ’ਚ ਜਿਊਂਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਕਈ ਚਿਹਰਿਆਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹਰਭਜਨ ਬਾਜਵਾ ਦੀ ਕੈਮਰੇ ਵਾਲੀ ਅੱਖ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ, ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ, ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਸੁਜਾਨ ਸਿੰਘ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੁੱਗਲ, ਭਾਪਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਨਵਯੁਗ, ਪ੍ਰਭਜੋਤ ਕੌਰ ਅਤੇ ਕਰਨਲ ਨਰਿੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਹਸਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕੰਮ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ।

2024 ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਿਕ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਵੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਆਇਆ ਸਿੰਘ ਰਿਆੜਕੀ ਕਾਲਜ, ਤੁਗਲਵਾਲਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਲਈ ਵੱਖਰਾ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਬਾਜਵਾ ਵਿੰਗ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਵੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਕ ਪੂਰੇ ਦੌਰ ਨੂੰ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ, ਸਾਂਤਾ ਬਾਰਬਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਪੰਜਾਬੀ ਅਧਿਐਨ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ’ਚ ਬਾਜਵਾ ਦੀਆਂ 1960ਵਿਆਂ ਦੇ ਮਾਝੇ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਦੀ ‘visual testimony’ ਵਜੋਂ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਇਹ ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਨ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬਦਲਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅੱਜ ਸਿਰਫ਼ ਯਾਦਾਂ ’ਚ ਬਚਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉੱਗੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਯਾਦ ਦਾ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। 2017 ’ਚ ਪੰਜਾਬ ਲਲਿਤ ਕਲਾ ਅਕਾਦਮੀ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨੀ ਲਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਹਰਭਜਨ ਬਾਜਵਾ ਦੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ’ਚੋਂ ਮਿਲੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵੀ ਉਸ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਕਵੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਉਹ ਪਲ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖੇ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਲਿਖਤਾਂ ’ਚ ਕਦੇ ਦਰਜ ਨਾ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਚਿੰਤਕ ਰਣਜੀਤ ਤੀਰ ਲੰਡਨ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੋਹੜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ 1980 ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਭੇਜਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਕਿਹਾ ਕਿ ਕੱਲ ਪੰਜਾਬ ਯਾਦ ਕਰੇਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਹਰਭਜਨ ਬਾਜਵਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਫੋਟੋਆਂ ਖਿੱਚੀਆਂ ਸਨ ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿੱਘੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ। ਬਾਜਵਾ ਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਕੇਵਲ ਕੈਮਰੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਖੜ੍ਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਕਵੀ ਵੀ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ-ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਸੁੱਕਾ ਕੱਖਾਂ ਤਹਿਤ ਅੱਗ’, ‘ਮੌਤ ਇੱਕ ਆਸ ਦੀ’ ਅਤੇ ‘ਤ੍ਰੇਲ ਕੀ ਇੱਕ ਬੂੰਦ’ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਬਾਜਵਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫੋਟੋਗ੍ਰਾਫਰ ਕਹੇ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹ ਇਕ ਕਵੀ ਕਲਾਕਾਰ ਸਾਫ਼ ਸਫਾਫ਼ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਦੋਸਤ ਦਿਖਿਆ ਸੀ।

ਅੱਜ ਬਾਜਵਾ ਦਾ ਕੰਮ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਹਸਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ‘ਚਿਹਰੇ’ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਕੈਦ ਕੀਤਾ। ਇੱਕ ਪੁਰਾਣੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਿਵ ਕੁਮਾਰ ਬਟਾਲਵੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ, ਪਾਸ਼, ਕੁਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵਿਰਕ, ਸੁਰਜੀਤ ਰਾਮਪੁਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਾਹਿਤਕ ਹਸਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਯਾਦਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਜਵਾ ਖੁਦ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਜੀਊਂਦੇ ਗਵਾਹ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੇ ਚਿਹਰੇ ਹਨ, ਚੁੱਪ ਕਹਾਣੀਆਂ ਹਨ, ਬੀਤਿਆ ਸਮਾਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪੰਜਾਬ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਇਦ ਹੁਣ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਕਦੇ ਨਾ ਰਹੇ। ਭੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਅਲਵਿਦਾ ਬਾਬਾ।

(ਲੇਖਕ ਉੱਘੇ ਬ੍ਰਾਡਕਾਸਟਰ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਹਨ)।