ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕੀਮਤੀ ਦਾਤ ਸੰਭਾਲੀਏ

ਛਿੰਦਰਪਾਲ ਕੌਰ ਸਿਵੀਆ

ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਮੁੰਦਰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਨੀਲਾ ਪਾਣੀ, ਸੋਹਣੇ ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਸਾਇੰਸ ਡਰਾਮਾ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਬਾਰੇ ਨਾਟਕ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਟਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਪਲਾਸਟਿਕ, ਕੂੜਾ ਅਤੇ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਕਿੰਨਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵੀ ਔਖੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣ, ਨਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕੂੜਾ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ, ਪਲਾਸਟਿਕ ਦੇ ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ, ਖਾਣੇ ਦੇ ਰੈਪਰ, ਪਲੇਟਾਂ ਅਤੇ ਕੱਪ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੂੜਾ ਮੀਂਹ ਦੇ ਪਾਣੀ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਲਾਸਟਿਕ ਛੇਤੀ ਨਹੀਂ ਗਲਦਾ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਸਾਰਾ ਜੀਵਨ ਖ਼ਰਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ, ਰਸਾਇਣ, ਵਧਦੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਵੀ ਵੱਡੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੀ ਥਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਘੁੰਮਣ, ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਕੂਨ ਦੇਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਠੰਢੀ ਹਵਾ ਅਤੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਫ਼ਸੋਸ, ਕਈ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੋਤਲਾਂ, ਲਿਫ਼ਾਫ਼ੇ, ਕਾਗਜ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੂੜਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਅਤੇ ਲਹਿਰਾਂ ਇਹ ਕੂੜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੰਢੇ ਗੰਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਵੀ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਵਾਰ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਵੱਡੀ ਚੌੜਾਈ ਅਤੇ ਸੋਹਣਾਪਣ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਜਦੋਂ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਪਿਆ ਕੂੜਾ ਅਤੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਆਇਆ ਕਿ ਜਿਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਣ ਆਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਕਿਹੜੀ ਸਮਝਦਾਰੀ ਹੈ? ਜੇ ਅਸੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਦਾਤ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਵੀ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਦੀ ਸਫ਼ਾਈ ਲਈ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੂੜਾ ਨਾ ਸੁੱਟਣ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਸਿਰਫ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੁੱਟਿਆ ਕੂੜਾ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ। ਕਈ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਰਸਾਇਣ ਵੀ ਦਰਿਆਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਮਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਟਿਆ ਕੂੜਾ, ਤੇਲ ਦਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਲ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤੀਆਂ ਖਾਦਾਂ ਤੇ ਦਵਾਈਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਵਹਿ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ।

ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਮਾੜੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਅਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਛੇਰੇ, ਮੱਛੀਆਂ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੁਕਾਨਾਂ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲੋਕ ਸਮੁੰਦਰ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਗੰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਛੀਆਂ ਘਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਮਛੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੰਨੀ ਮੱਛੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਘਰ ਚਲਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਕਰਕੇ ਸੈਲਾਨੀ ਵੀ ਘੱਟ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਦੇ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਵੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਾਫ਼ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ, ਫੈਕਟਰੀਆਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਰਤ ਕੇ ਸੁੱਟੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕੱਪੜੇ ਦੇ ਥੈਲੇ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੋਤਲਾਂ ਵਰਤਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੂੜਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੂੜੇਦਾਨ ਵਿਚ ਪਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਗਿੱਲਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਕੂੜਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਦਾ ਗੰਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ਼ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਜਾਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨਾਂ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਲਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ’ਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਉੱਗਣ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ, ਘਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਦਰਤੀ ਥਾਵਾਂ ਕਈ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੰਢਿਆਂ ਨੂੰ ਤੂਫ਼ਾਨਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕਟਾਅ ਤੋਂ ਵੀ ਬਚਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੱਛੀਆਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਫੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗਰਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਸਾਫ਼ ਊਰਜਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੂੜਾ ਚੁੱਕਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਵੀ ਰੋਕਣੇ ਪੈਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਗੰਦੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਵੀ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਸੂਬਿਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਾਡੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਲਿਆਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸਬੰਧ ਹੈ। ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਕੂੜਾ ਆਖ਼ਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ, ਸ਼ਹਿਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲੇ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਟਕ, ਭਾਸ਼ਣ, ਲੇਖ, ਪੋਸਟਰ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬੱਚੇ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਹੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਇੰਸ ਡਰਾਮਾ ਮੁਕਾਬਲਿਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸਿਰਫ਼ ਮੰਚ ਤੱਕ ਨਾ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ।

ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਸਿਰਫ਼ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਮਾਣਨ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਵੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਵੀ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਗੰਦਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਸ਼ਾਇਦ ਸਾਫ਼ ਕੰਢੇ, ਨੀਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾ ਵੇਖ ਸਕਣ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਹੁਣੇ ਤੋਂ ਹੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਪੈਣਗੇ। ਅਖੀਰ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਰੱਖਣਾ ਸਿਰਫ਼ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਸਾਡਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ।

(ਸੰਪਰਕ : 9815124450)।