ਦਾਨ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਅਹਿਦ

ਸ਼ਿਵਕਾਂਤ ਸ਼ਰਮਾ

ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੂਲ ਧਰਮ ’ਚ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਸਨਾਤਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਦੱਸਣ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ’ਚ ਦਾਨ ਇਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਆਦਤ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਰਸਮ ਵਾਂਗ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ਼ੋਪਨਿਸ਼ਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਤਿਆਗ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣੋ। ਲੋਭ ਨਾ ਕਰੋ। ਇਹ ਕਿਸਦੀ ਦੌਲਤ ਹੈ? ਦਾਨ ਕਿਸੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਜੋ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।’ ਸਾਤਵਿਕ ਜਾਂ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਬਾਰੇ, ਗੀਤਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਦੇਣਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤਰੀਕਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਖ਼ਤ ਨਿਯਮ ਹਨ ਜੋ ਦਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਲੋਕ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ ਸੰਜਮੀ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅਯੁੱਧਿਆ ’ਚ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਲਈ ਭੇਟਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲਈ ਸੌਂਪੇ ਗਏ ਲੋਕ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਯੋਗ ਸਨ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਚੋਰੀ ਅਤੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦਾਨ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਵੈ-ਸੇਵਕ ਸੰਘ (ਆਰਐੱਸਐੱਸ) ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਗਠਨ ਆਪਣੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕ ਨਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਜਪਾ ਦੀਆਂ ਸੂਬਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰਾਂ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਲਈ ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ’ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੀਨੀਅਰ ਨੇਤਾ ਵੀ ਸੰਘ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੱਭਿਅਤਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਕੇ ਸੱਤਾ ’ਚ ਆਏ ਹਨ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ’ਤੇ ਉਂਗਲੀਆਂ ਉਠਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਜਾਂਚ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਅਤੇ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ’ਤੇ ਵੀ ਸਵਾਲ ਚੁੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਅਯੁੱਧਿਆ ’ਚ ਰਾਮ ਜਨਮਭੂਮੀ ਮੰਦਰ ਨੂੰ ਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕਾਂ ਦੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉੱਥੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਸ ਦੁੱਖ ’ਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਲੋਕ ਵੀ ਸਿੱਧਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲ ਦੇਖ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਹੱਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਰਕਾਰੀ ਜਾਂਚ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨਾ ਗ਼ੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੱਖਣੀ ਭਾਰਤੀ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਘੁਟਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਹੈ। ਦੋ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੰਦਰ, ਤਿਰੂਪਤੀ ਦੇਵਸਥਾਨਮ ਦੇ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ’ਚ ਮਿਲਾਵਟੀ ਘਿਓ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ, ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਸਬਰੀਮਾਲਾ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਵਿਵਾਦ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਹੇਠ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਦਰ ਵੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਕੇਦਾਰਨਾਥ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਏ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚੋਰੀ ਹੋਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਬਦਰੀਨਾਥ ਮੰਦਰ ’ਤੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਦੀ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਏ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ’ਚ ਕੋਈ ਵੀ ਧਰਮ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ’ਚ ਦਾਨ ਦੇ ਘੁਟਾਲੇ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲੱਗੇ ਹੋਣ। ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਾਨ ’ਚ ਗਬਨ ਵੈਟੀਕਨ ’ਚ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਮੀਰ ਕੈਥੋਲਿਕ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹੈ। ਪੰਜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਕਾਰਡੀਨਲ ਨੇ ਲੰਡਨ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਦੀ ਮਾਰਕੀਟ ’ਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਵੈਟੀਕਨ ਨਾਲ 100 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਚਰਚ ਸਟੱਡੀਜ਼ ਦੁਆਰਾ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇਕ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਈਸਾਈ ਚਰਚਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 945 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਚੋਂ ਲਗਭਗ 62 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਦਾ ਗਬਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ, ਪੂਰਬੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਲੰਡਨ ਦੀਆਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ’ਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਦੇ ਘੁਟਾਲੇ ਅਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਯੂਰਪ ’ਚ ਨਕਲੀ ਇਸਲਾਮੀ ਸੰਗਠਨਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਕਾਤ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਧੋਖਾਧੜੀ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਪੂਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ’ਚ ਦਾਨ ਦੇ ਘੁਟਾਲੇ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਦੇ ਦਾਨ ਚੋਰੀ ਦੇ ਸਦਮੇ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵੀ ਮੁੜ-ਸੁਰਜੀਤੀ ’ਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵੀ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਦੇਸ਼ ਪੱਧਰੀ, ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਫ਼ੌਰੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਇਹ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਛੱਡੀ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ’ਚ, ਇਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖ ਲੋਕਤੰਤਰ ’ਚ, ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੂਜਾ ਸਥਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿੱਤੀ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ’ਚ ਬਰਾਬਰ ਖ਼ੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹਿੰਦੂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪਹਿਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਮੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਭੇਟਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਾਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਇਹ ਭੇਟਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧਿਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸਾਂ ਨਾਲ ਮੰਦਿਰਾਂ ਵਿਚ ਭੇਟਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੱਟ ਵੀ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਦਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੀਹ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਕੁੱਲ ਸਾਲਾਨਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਭੇਟਾਂ ਲਗਭਗ 10,000 ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚੋਂ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਇਕੱਲੇ ਤਿਰੂਪਤੀ ਮੰਦਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਲਗਭਗ 5 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਹੀ ਵਰਤੋਂ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਆਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਨ ਦੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਅੱਠਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਅਤੇ ਆਦਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਡੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਵੇਦ ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਤਮਕ ਪ੍ਰਤਿਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕਜੁੱਟ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁਡ਼-ਸੁਰਜੀਤੀ ਹੋਈ। ਅੱਜ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਮੀਡੀਆ, ਇਕੱਠਾਂ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹਿੰਦੂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪਹਿਲੂਆਂ 'ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਵੰਡਣ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਲਾਲਚਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਇਕ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦਾਨ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ’ਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾ ਸਕੇ।

(ਲੇਖਕ ਬੀਬੀਸੀ ਹਿੰਦੀ 
ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਸੰਪਾਦਕ ਹਨ)

response@jagran.com