9/11 : ਮਨੁੱਖੀ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਕਾਲਾ ਦਿਨ

ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਫਲੋਰਾ

11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਨੂੰ ਹੋਏ 9/11 ਹਮਲੇ ਆਧੁਨਿਕ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਅੱਤਵਾਦੀ ਹਮਲੇ ਨੇ ਅਮਰੀਕਾ ਸਮੇਤ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਸਾਲ ਇਸ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਬੇਗੁਨਾਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਗਵਾਈਆਂ। ਇਸ ਹਮਲੇ ’ਚ ਕੁੱਲ 2,977 ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।

ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ’ਚ 90 ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਮਲਬੇ ’ਚ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ 343 ਫਾਇਰਫਾਈਟਰਜ਼ ਅਤੇ 70 ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਰਾਹਤ ਕਾਰਜ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ। ਅੱਤਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਚਾਰ ਯਾਤਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਅਗਵਾ ਕੀਤੇ। ਦੋ ਜਹਾਜ਼ ਨਿਊਯਾਰਕ ਸਥਿਤ ਵਰਲਡ ਟਰੇਡ ਸੈਂਟਰ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਵਿਨ ਟਾਵਰਜ਼ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਨਾਲ ਟਕਰਾਏ। ਤੀਜਾ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਡੀਸੀ ਨੇੜੇ ਪੈਂਟਾਗਨ ਨਾਲ ਜਾ ਟਕਰਾਇਆ, ਜਦਕਿ ਚੌਥਾ ਜਹਾਜ਼ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੇ ਇਕ ਖੇਤਰ ’ਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ।

ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਅੱਤਵਾਦ ਵਿਰੁੱਧ ਆਪਣੀਆਂ ਫੌਜੀ ਤੇ ਖੁਫੀਆ ਨੀਤੀਆਂ ’ਚ ਵੀ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ’ਚ ਸੋਗ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ, 9/11 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ’ਚ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਘੱਟਗਿਣਤੀ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸਲੀ ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਗ਼ਲਤ ਪਛਾਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਕਈ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੱਗ ਅਤੇ ਦਾਹੜੀ ਕਾਰਨ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾਲ ਅੱਤਵਾਦ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ। ਨਿਊਯਾਰਕ ’ਚ ਬਣਿਆ 9/11 ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ’ਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਹਰ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ, ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਰਾਹਤ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। 9/11 ਦੀ ਯਾਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਤਵਾਦ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਮਨ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। 11 ਸਤੰਬਰ 2026 ਦੀ 25ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਬਚਾਅ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ, ਜੰਗਾਂ, ਨਿਗਰਾਨੀ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ’ਚ ਫੈਲੀ ਨਫ਼ਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਜਨਤਕ ਯਾਦ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਅੰਕ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਦਫ਼ਤਰੀ ਕਰਮਚਾਰੀ, ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਯਾਤਰੀ, ਫਾਇਰਫਾਈਟਰ, ਪੁਲਿਸ ਅਧਿਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦਾ ਸੋਗ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਾਮ ਸੁਣਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਲਈ ਭੀੜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ। ਇਸ ਲਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਰਸਮਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨਾਅਰਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ਭਗਤੀ ਦੀ ਕਸੌਟੀ ਬਣਾਉਣਾ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਤੰਬਰ 11 ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਅਤੇ ਅਜਾਇਬ ਘਰ, ਪੈਂਟਾਗਨ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਤੇ ਫਲਾਈਟ 93 ਨੈਸ਼ਨਲ ਮੈਮੋਰੀਅਲ ਤਿੰਨ ਵੱਖਰੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਨਿਊਯਾਰਕ ’ਚ ਨਾਮ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੈਂਟਾਗਨ ’ਚ ਮਾਰੇ ਗਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬੈਂਚ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਪੈਨਸਿਲਵੇਨੀਆ ਦੀ ਥਾਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਨੂੰ ਦਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਝੰਡੇ ਅੱਧੇ ਝੁਕਾਉਣੇ, ਘੰਟੀਆਂ ਵਜਾਉਣੀਆਂ, ਫੁੱਲ ਚੜ੍ਹਾਉਣੇ, ਮੋਮਬੱਤੀਆਂ ਜਗਾਉਣੀਆਂ ਅਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਸੁਣਨੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਵਾਜ ਸੋਗ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿਹਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਕੂਲਾਂ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ, ਬਚਾਅ ਕਾਰਜ, ਜਨਤਕ ਸਿਹਤ, ਜੰਗ ਅਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਉਮਰ ਅਨੁਸਾਰ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਬੇਲੋੜੀ ਗ੍ਰਾਫਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਦਮਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਅਕਤੂਬਰ 2001 ’ਚ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ 2003 ’ਚ ਇਰਾਕ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਸੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਟੀਐੱਸਏ ਬਣੀ, ਅਮਰੀਕਾ ਪੈਟ੍ਰਾਇਟ ਐਕਟ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਵਧੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੈਸਲਿਆਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿਚਲੇ ਸੰਤੁਲਨ ਉੱਤੇ ਲੰਬੀ ਬਹਿਸ ਛੇੜੀ। ਮੁਸਲਿਮ, ਅਰਬ, ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ, ਨਸਲੀ ਛਾਂਟ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਵੀ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਵਰਲਡ ਟ੍ਰੇਡ ਸੈਂਟਰ ਦੇ ਮਲਬੇ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਫਾਇਰਫਾਈਟਰਾਂ, ਪੁਲਿਸ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ, ਨਿਰਮਾਣ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ, ਸਵੈਸੇਵਕਾਂ ਅਤੇ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਧੂੜ, ਧੂੰਏਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ। ਕਈਆਂ ’ਚ ਸਾਹ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਕੈਂਸਰ ਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਾਅਦ ਦੇ ਸਾਲਾਂ ’ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ। ਵਰਲਡ ਟ੍ਰੇਡ ਸੈਂਟਰ ਹੈਲਥ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਕੁਝ ਬਚੇ ਹੋਏ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਸਿਹਤ ਸੰਭਾਲ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ। ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਬਾਰੇ ਦਾਅਵੇ ਉਸ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਰਕਾਰੀ ਸਿਹਤ ਰਿਕਾਰਡਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਹੀ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਅੰਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਲਾਜ, ਆਮਦਨ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਦੇਖਭਾਲ ਦਾ ਬੋਝ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 2001 ਦੇ ਗੈਲਪ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ’ਚ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧਾਰਮਿਕ ਸੇਵਾਵਾਂ ’ਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਧੀ ਦਿਖੀ। ਕੁਝ ਮਹੀਨਿਆਂ ’ਚ ਇਹ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮੁੜ ਆਮ ਪੱਧਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਈ। ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਤੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਸੋਗ, ਗੁੱਸਾ, ਦੋਸ਼-ਭਾਵਨਾ, ਸਦਮਾ ਜਾਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਇਕੱਠੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਰੋਹਾਂ ’ਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਸਵੀਰ, ਨਾਂ ਜਾਂ ਕਹਾਣੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਹਿਮਤੀ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਭਾਸ਼ਾ ਜਨਤਕ ਯਾਦ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨਦਾਇਕ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ’ਚ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਨਸਲੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਦਹਿਸ਼ਤਗਰਦੀ ਲਈ ਸਮੂਹਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਫਿਰ ਵੀ ਪੱਗ, ਕੇਸ ਅਤੇ ਦਾਹੜੀ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਧਮਕੀਆਂ, ਹਮਲੇ, ਸਕੂਲੀ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਨੌਕਰੀ ’ਚ ਭੇਦਭਾਵ ਤੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਾਧੂ ਸ਼ੱਕ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਨਫ਼ਰਤ ਅਕਸਰ ਸਹੀ ਪਛਾਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। 15 ਸਤੰਬਰ 2001 ਨੂੰ ਮੇਸਾ, ਐਰੀਜ਼ੋਨਾ ’ਚ ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸੋਢੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਿੱਖ ਗੱਠਜੋੜ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ’ਚ ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ 300 ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੇ ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਹਰ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਈ ਲੋਕ ਪੁਲਿਸ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਕੋਲ ਨਹੀਂ ਗਏ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨਾਲ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪੱਗਾਂ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਕਸਰ ਪਛਾਣ ਬਾਰੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਐੱਫਬੀਆਈ ਨੇ 2015 ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ-ਵਿਰੋਧੀ ਹੇਟ-ਕ੍ਰਾਈਮ ਲਈ ਵੱਖਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਘੱਟ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਨੇ ਵੀ ਅਸਲ ਪੈਮਾਨਾ ਧੁੰਦਲਾ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਲੰਗਰ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਦਿਨ ਨੂੰ ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਜੋੜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਕੰਮ ਦਿਖਾਵੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲੋੜਵੰਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। 25ਵੀਂ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਦੇ ਆਕਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਵੇਗੀ। 9/11 ਦੀ ਯਾਦ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅੱਤਵਾਦ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਕ ਅਮਨ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਮ੍ਰਿਤਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਫ਼ਰਤ, ਨਸਲੀ ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਹੈ।