ਈਰਾਨ-ਅਮਰੀਕਾ ਜੰਗ: AI ‘ਕਿਲ ਚੇਨ’ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਈ ਈਰਾਨ ਦੇ 123 ਮਾਸੂਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, US ਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ ਚੂਕ?

ਅਮਰੀਕਾ-ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵੱਲੋਂ ਈਰਾਨ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਸਾਂਝੇ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਮਿਨਾਬ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ’ਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਡਿੱਗਣ ਕਾਰਨ 123 ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

Posted By Paramjit Kaur

Publish Date: Thu, 24 Sep 2026 04:53 PM (IST)

Updated Date: Thu, 24 Sep 2026 04:57 PM (IST)

ਈਰਾਨ-ਅਮਰੀਕਾ ਜੰਗ: AI ‘ਕਿਲ ਚੇਨ’ ਨੇ ਨਿਗਲ ਲਈ ਈਰਾਨ ਦੇ 123 ਮਾਸੂਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, US ਤੋਂ ਕਿੱਥੇ ਹੋਈ ਚੂਕ?

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਤਹਿਰਾਨ : 28 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਈਰਾਨ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਂਝੀ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਦੱਖਣੀ ਈਰਾਨੀ ਸ਼ਹਿਰ ਮਿਨਾਬ ’ਚ ‘ਸ਼ਜਰਾਹ ਤੈਯਬੇਹ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ’ ਦੇ ਕੈਂਪਸ ’ਤੇ ਦੋ ਟੌਮਹਾਕ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ ਡਿੱਗੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਮਾਕਿਆਂ ’ਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 123 ਬੱਚਿਆਂ ਸਮੇਤ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ। ਬਾਅਦ ’ਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਕਿ ਸਕੂਲ ਦੀ ਦੋ ਮੰਜ਼ਿਲਾ ਇਮਾਰਤ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਬਣੀ ਸੀ, ਜੋ ਕਦੇ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਕੰਪਲੈਕਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਈਰਾਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮਲਿਆਂ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਹਮਲੇ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ’ਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਡੋਨਾਲਡ ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਲਈ, ਪਰ ਬਲੂਮਬਰਗ ਦੀ ਜਾਂਚ ਮੁਤਾਬਕ ਪੈਂਟਾਗਨ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਪਿੱਛੇ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਸੀ।

ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਸਿਸਟਮ ਸੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਪੁਰਾਣੇ ਟਾਰਗੇਟਿੰਗ ਡੇਟਾ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਦੀ ਕਮੀ ਰਹੀ। ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਮਿਨਾਬ ਦੀ ਘਟਨਾ ਨੂੰ 21ਵੀਂ ਸਦੀ ’ਚ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੀ ਟਾਰਗੇਟਿੰਗ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਘਾਤਕ ਗਲਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਸਕੂਲ ਹੋਣ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ: ਰਿਪੋਰਟ

ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਦੋ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਜੂਦਾ ਤੇ ਸਾਬਕਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੈਂਟਾਗਨ ਦੇ ਕੁਝ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੀ ਘੰਟਿਆਂ ’ਚ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀ ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਿਨਾਂ ’ਚ ਟਰੰਪ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਨੇ ਈਰਾਨ ’ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਹਮਲੇ ਦੀ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਕਾਰਨ ਟਾਰਗੇਟ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਮਿਲਿਆ।

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ’ਚ ਕਟੌਤੀ ਤੇ ਆਰਟੀਫਿਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਜਾਨਲੇਵਾ ਗਲਤੀ ਹੋਈ।

ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਕਰਾਸ-ਚੈੱਕ

ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਜੰਗ ਦੇ ਪਹਿਲੇ 24 ਘੰਟਿਆਂ ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਈਰਾਨ ਦੇ 1,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ। ਮਿਨਾਬ ਦਾ ਸਕੂਲ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਟਾਰਗੇਟ ਲਿਸਟ ’ਚ ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਇਹ ਬਣਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ‘ਇਸਲਾਮਿਕ ਰਿਵੋਲਿਊਸ਼ਨਰੀ ਗਾਰਡ ਕੋਰ’ (IRGC) ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਮੰਨਦੀ ਰਹੀ ਸੀ। ਪਰ ਜਾਂਚ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪਾਇਆ ਕਿ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸਬੂਤ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਕਿ ਉਸ ਥਾਂ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਉੱਥੇ ਸਕੂਲ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰਾਂ ’ਚ ਸਾਫ਼ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰਾਂ ਲਗਭਗ 10 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਨ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਥਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਕੂਲ ਵਜੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਵਪਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਸਕੂਲ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਨੂੰ ਮਿਲਟਰੀ ਬੇਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਤੇ ਐਂਟਰੀ ਗੇਟ 2017 ਤੱਕ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। 2018 ਦੀ ਇੱਕ ਤਸਵੀਰ ’ਚ ਚਮਕੀਲੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਫੁੱਟਬਾਲ ਮੈਦਾਨ, ਅਸੈਂਬਲੀ ਏਰੀਆ ਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਲਈ ਬਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਕਈ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ, 2019 ’ਚ ਕੁਝ ਅਮਰੀਕੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ’ਤੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮ ’ਚ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਮਿਲਟਰੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਡੇਟਾਬੇਸ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸੇ ਮੁੱਖ ਡੇਟਾਬੇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਟਾਰਗੇਟ ਤੈਅ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਟਾਰਗੇਟ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮੁੱਖ ਡੇਟਾਬੇਸ ’ਚ ਮਿਨਾਬ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਨੂੰ IRGC ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੂਨ ’ਚ ‘ਨਿਊਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼’ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਟਾਰਗੇਟ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਸੱਤ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਚ ਸਕੂਲ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਪੈਂਟਾਗਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਥਾਂ ਦੀ ਕਲਾਸੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅਪਡੇਟ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

AI ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਈਰਾਨੀ ਸਕੂਲ ਦੇ 123 ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਜਾਨ

ਇਸ ਹਮਲੇ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੂਐਸ ਸੈਂਟਰਲ ਕਮਾਂਡ (CENTCOM) ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਕਰਮਚਾਰੀ ‘ਮੇਵਨ ਸਮਾਰਟ ਸਿਸਟਮ’ (Maven Smart System) ’ਚ ਮੌਜੂਦ AI ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। ਪੈਲੈਂਟਿਰ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀਜ਼ (Palantir Technologies) ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਸਤ ਇਹ AI-ਆਧਾਰਿਤ ਸਿਸਟਮ 150 ਤੋਂ ਵੱਧ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡੇਟਾ ਇਨਪੁਟ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਾ ਇੱਕ ਵਿਵਸਥਿਤ ਸੈੱਟ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਨੂੰ ਟਾਰਗੇਟ ਤੈਅ ਕਰਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕਮਾਂਡ ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਤੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲ ਫੌਜੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਬਾਰੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ’ਚ ਮਦਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਟਰੰਪ ਦੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ ’ਚ ਵਾਪਸੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਾਂਚ ’ਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ‘ਮੇਵਨ’ ’ਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਿਖਾਈ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜੀ ਤੰਤਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਖਬਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਈ ਸਾਬਕਾ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਹੁਣ ਮੇਵਨ ਦੀ ਮੂਲ ਕੰਪਨੀ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਫੌਜੀ ਮਾਹੌਲ ’ਚ ਇਸ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੈ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕੁਝ ਫੌਜੀ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ AI-ਆਧਾਰਿਤ ਸਿਸਟਮ ਪੁਰਾਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਟਾਰਗੇਟ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤੀ ਗਈ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਗਲਤੀਆਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰੇਗਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰੇਗਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਉਮੀਦ ਕਿਉਂ ਸੀ। ਮਿਨਾਬ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਖਬਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਪੈਲੈਂਟਿਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ’ਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ‘ਮੂਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਟਾਰਗੇਟ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਠਹਿਰਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੜਬੜੀਆਂ ਤੇ ਗਲਤੀਆਂ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮੀਖਿਆ ਦੌਰਾਨ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।’

ਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ‘ਕਿਲ ਚੇਨ’?

ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਫੌਜ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਟਾਰਗੇਟਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਕੇ ਈਰਾਨ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿ ਤਹਿਰਾਨ ਕੋਈ ਜਵਾਬੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ IRGC ਦੇ ਨੇਵਲ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਫਾਰਸ ਦੀ ਖਾੜੀ ਤੇ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨਾ ਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਉੱਥੇ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਟਾਰਗੇਟਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਅਮਰੀਕੀ ਫੌਜ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ‘ਕਿਲ ਚੇਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ’ਚ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ, ਇਮੇਜ ਸਪੈਸ਼ਲਿਸਟ, ਟਾਰਗੇਟ ਤੈਅ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਵਕੀਲ, ਕਮਾਂਡਰ ਤੇ ਹਥਿਆਰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਲੰਮੀ ਲੜੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ’ਚ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੇ ਕੰਮ ’ਚ ‘ਮੇਵਨ’ AI ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਇਨਪੁਟ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਬਾਅਦ ਦੇ ਰਿਵਿਊ ਪੜਾਅ ਤੱਕ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਮੁਤਾਬਕ AI ਟੂਲ ਨੇ ਉਹ ਕੰਮ ਕੁਝ ਮਿੰਟਾਂ ’ਚ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ’ਚ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ’ਚ ਪਹਿਲਾਂ ਕਈ ਘੰਟੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।

ਮਿਨਾਬ ਨੂੰ ਲਿਸਟ ’ਚ ਕਿਉਂ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ?

ਮਿਨਾਬ ਸ਼ਹਿਰ ਤਹਿਰਾਨ ਤੋਂ ਲਗਭਗ 800 ਮੀਲ ਦੱਖਣ ’ਚ, ਰਣਨੀਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੋਰਮੁਜ਼ ਜਲਡਮਰੂਮੱਧ ਦੇ ਨੇੜੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਲਗਭਗ 76,000 ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਟਿਕਾਣੇ ਵੀ ਹਨ। IRGC ਇਸ ਇਲਾਕੇ ’ਚ ਕਈ ਮਿਜ਼ਾਈਲ, ਨੇਵੀ ਤੇ ਲੌਜਿਸਟਿਕਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਹੂਲਤਾਂ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਜਰਾਹ ਤੈਯਬੇਹ ਐਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਕੂਲ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦਹਾਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ IRGC ਦੀ ਨੇਵੀ ਯੂਨਿਟ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ। IRGC ਦੀ ਇਕਾਈ ਵਜੋਂ ਗਲਤ ਕਲਾਸੀਫਿਕੇਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਮਿਨਾਬ ਸਕੂਲ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੰਭਾਵਿਤ ਟਾਰਗੇਟਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ‘ਮੇਵਨ’ ਸਿਸਟਮ ’ਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਟਾਰਗੇਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਜੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਹਮਲੇ ਲਈ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਦਖਲ ਨਾਲ ਇਸ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਨੂੰ ਟਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ ਪੀਟ ਹੇਗਸੇਥ ਨੇ ਪੈਂਟਾਗਨ ਦੀਆਂ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਯੂਨਿਟਾਂ (CHM) ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ’ਚ ਲਗਭਗ 90 ਫੀਸਦੀ ਕਟੌਤੀ ਹੋਈ ਤੇ ਹੁਣ 20 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਕਰਮਚਾਰੀ ਬਚੇ ਹਨ।

CENTCOM ’ਚ ਟੀਮ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 10 ਤੋਂ ਘਟਾ ਕੇ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਹਮਲੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਾਗਰਿਕ-ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਾਹਿਰ ਨੇ ਮਿਨਾਬ ਸਾਈਟ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਮੀਖਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ ਇਸ ਨਾਲ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੇ ਹਤਾਹਤ ਹੋਣ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ।

ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਦੀ ਕਮੀ

ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਜਾਂਚ ’ਚ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮੰਨਣ ਲਈ ਠੋਸ ਆਧਾਰ ਹਨ ਕਿ ਮਿਨਾਬ ’ਚ ਹੋਇਆ ਹਮਲਾ ਤੇ ਉਸੇ ਦਿਨ ਈਰਾਨ ’ਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਇੱਕ ਹੋਰ ਹਮਲਾ ਜੰਗੀ ਅਪਰਾਧ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ’ਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਿਪੋਰਟ ’ਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਸੰਭਵ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ’ਚ ਅਸਫਲ ਰਿਹਾ ਕਿ ਸਕੂਲ ਇੱਕ ਫੌਜੀ ਟਾਰਗੇਟ ਸੀ। ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਇਹ ਨਾਕਾਮੀ ‘ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਵੱਧ’ ਸੀ।