- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
- ਸ਼ਹਿਰ ਚੁਣੋ
- ਈ-ਪੇਪਰ
- ਵੈੱਬ ਸਟੋਰੀਜ਼
ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਆਸਮਾਨ ’ਚ ਮੰਡਰਾਇਆ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ, ਅਚਾਨਕ ਕਿਵੇਂ ਠੱਪ ਹੋਇਆ ਪੂਰਾ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਡਾਣਾਂ ਹੋਈਆਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ? ਜਾਣੋ ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ
ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲੇ ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਠੱਪ ਰਿਹਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਭਰ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਉਡਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦੇਰੀ ਹੋਈ, ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਟ ਬਦਲਣੇ ਪਏ। ਇਹ ਸਭ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬੀ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੈਡਰਲ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (FAA) ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਰੋਕਣਾ ਪਿਆ।
Posted By Sunita
Publish Date: Sat, 14 Nov 2026 12:13 PM (IST)
Updated Date: Sat, 14 Nov 2026 12:16 PM (IST)
ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ : ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਰੁਝੇਵੇਂ ਵਾਲੇ ਹਵਾਈ ਆਵਾਜਾਈ ਨੈੱਟਵਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਠੱਪ ਰਿਹਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਭਰ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਉਡਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਦੇਰੀ ਹੋਈ, ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਕਈ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਰੂਟ ਬਦਲਣੇ ਪਏ। ਇਹ ਸਭ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬੀ ਕਾਰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਫੈਡਰਲ ਏਵੀਏਸ਼ਨ ਐਡਮਿਨਿਸਟ੍ਰੇਸ਼ਨ (FAA) ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਉਡਾਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਰੋਕਣਾ ਪਿਆ।
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯਾਤਰੀ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਫਸ ਗਏ ਅਤੇ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਇਸ ਗੜਬੜ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਜੂਝਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। 13 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ FAA ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ’ਤੇ ਰੋਕ (ਗ੍ਰਾਊਂਡ ਸਟਾਪ) ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਸੰਚਾਰ ਸਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਜਿਹੜੇ ਜਹਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਨਵੇਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ’ਤੇ ਚਾਰ ਘੰਟਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਰੋਕ ਰਹੀ।
15 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਯਾਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ
11 ਸਤੰਬਰ 2001 ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਸੇਵਾਵਾਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਇਹ ਦੂਜੀ ਘਟਨਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਲਗਭਗ 15 ਲੱਖ ਯਾਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। 10,000 ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਡਾਣਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਦੇਰੀ ਨਾਲ ਚੱਲੀਆਂ ਜਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਦਕਿ ਸੈਂਕੜੇ ਉਡਾਣਾਂ ਦੇ ਰੂਟ ਬਦਲਣੇ ਪਏ। FAA ਨੇ ਰਾਤ 8:15 ਵਜੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਚਾਲਕ ਦਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਕੰਮਕਾਜ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਬਣੀਆਂ ਰਹੀਆਂ।
ਅਮਰੀਕੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸਕੱਤਰ ਸ਼ੌਨ ਡਫੀ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੁੜ ਵਾਪਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਆਓ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਰੁਕਾਵਟ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਉਡਾਣਾਂ ਰੋਕਣ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕੀ ਸੀ, ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ’ਤੇ ਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਕਿਉਂ ਬਣਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਗ੍ਰਾਊਂਡ ਸਟਾਪ
ਈਸਟਰਨ ਟਾਈਮ ਮੁਤਾਬਕ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਦੁਪਹਿਰ ਕਰੀਬ 3 ਵੱਜ ਕੇ 36 ਮਿੰਟ ’ਤੇ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। FAA ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਦੇ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਅਤੇ ਟਰਮੀਨਲ ਰਡਾਰ ਅਪ੍ਰੋਚ ਕੰਟਰੋਲ (TRACON) ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਸਬੰਧੀ ਦਿੱਕਤਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਇਸ ਤਕਨੀਕੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਨੇ ਕਈ ਏਅਰ ਰੂਟ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ 22 ਖੇਤਰੀ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਬੰਧੀ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ FAA ਨੇ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ਰੋਕਣ ਲਈ ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਊਂਡ ਸਟਾਪ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਆਈ ਰੁਕਾਵਟ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਸਾਧਾਰਨ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਲਗਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੂਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ 3,500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਹਾਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਉਡਾਣ ਭਰ ਰਹੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਪਾਇਲਟਾਂ ਅਤੇ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲਰਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਲੈਂਡਿੰਗ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ।
ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਐਕਸ ’ਤੇ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਅਮਰੀਕੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸਕੱਤਰ ਸ਼ੌਨ ਡਫੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਉਤਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ 8 ਵਜੇ (ਈਟੀ) ਤੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਕੇ 400 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ। ਡਫੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਦੌਰਾਨ FAA ਦੀਆਂ ਰਡਾਰ ਜਾਂ ਦੂਰਸੰਚਾਰ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਮੈਡੀਕਲ ਨਿਕਾਸੀ ਵਾਲੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ, ਜੀਵਨ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਮਾਨ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਏਜੰਸੀਆਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ ਦੀ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਉਡਾਣਾਂ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਉਡਾਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖੀ ਗਈ, ਜਦਕਿ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੀਤੇ।
ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਠੀਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ FAA ਨੇ ਈਸਟਰਨ ਟਾਈਮ ਮੁਤਾਬਕ ਰਾਤ 8:15 ਵਜੇ ਦੇਸ਼ਵਿਆਪੀ ਗ੍ਰਾਊਂਡ ਸਟਾਪ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਉਡਾਣਾਂ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਆਮ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਬਹਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਰੀ, ਉਡਾਣਾਂ ਰੱਦ ਹੋਣ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰੂਟਾਂ ਤੋਂ ਭਟਕਣ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ।
ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਊਟਰ ਅਤੇ ਓਵਰਲੋਡ ਹੋਏ ਸਿਸਟਮ
ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸਕੱਤਰ ਸ਼ੌਨ ਡਫੀ ਨੇ ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸੰਚਾਰ ਉਪਕਰਨਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉਪਕਰਨਾਂ ’ਤੇ ਡਾਟਾ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੋਝ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲਰਾਂ ਨੂੰ ਗਲਤ ਜਾਂ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮੇਲ ਨਾ ਖਾਂਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭੇਜਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਵ੍ਹਾਈਟ ਹਾਊਸ ਦੀ ਇੱਕ ਬ੍ਰੀਫਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਡਫੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਰੁਕ-ਰੁਕ ਕੇ ਰਡਾਰ ਅਤੇ ਸੰਚਾਰ ਸਬੰਧੀ ਖ਼ਰਾਬੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਡਫੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, ''ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੇ ਸਵਿੱਚ ਅਤੇ ਰਾਊਟਰ ਹਨ। ਅਸੀਂ 1980 ਦੇ ਦਹਾਕੇ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਕਾਪਰ ਲਾਈਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।'' ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਖ਼ਰਾਬੀ ਪਿੱਛੇ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੇ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਨੂੰ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ''ਜੋ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਪੁਰਾਣਾ ਸੀ, ਹੈ ਨਾ? ਇਹ ਪੁਰਾਣੇ ਉਪਕਰਨ ਸਨ, ਜੋ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਏ। ਅਤੇ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਅੱਗੇ ਵੀ ਫੇਲ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।''
ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲਰ ਇਸ ਸੰਚਾਰ ਨੈੱਟਵਰਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪਾਇਲਟਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਸਿਸਟਮ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ ਤਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਉਡਾਣ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋਣ।
ਜਿਹੜੇ ਜਹਾਜ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹੋਇਆ?
ਜਦੋਂ FAA ਦੇਸ਼ ਭਰ ਵਿੱਚ ਗ੍ਰਾਊਂਡ ਸਟਾਪ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲੈਂਡਿੰਗ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਇਹ ਪਾਬੰਦੀ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਵੇਂ ਉਡਾਣ ਭਰਨ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ’ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲਰ ਉਪਲਬਧ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਨਿਗਰਾਨੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਅਮਰੀਕੀ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸਕੱਤਰ ਸ਼ੌਨ ਡਫੀ ਮੁਤਾਬਕ, 13 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਆਈ ਰੁਕਾਵਟ ਦੌਰਾਨ ਜਦੋਂ FAA ਨੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੀਆਂ, ਉਸ ਸਮੇਂ 3,500 ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਹਾਜ਼ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਨ। ਪਾਇਲਟਾਂ ਅਤੇ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲਰਾਂ ਨੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਉਤਾਰਨ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਡਫੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਮ 8 ਵਜੇ ਤੱਕ ਅਮਰੀਕੀ ਹਵਾਈ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਘਟ ਕੇ 400 ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ।
ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਥਿਤੀ ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲਰਾਂ ਨਾਲ ਦੋ-ਪਾਸੜ ਰੇਡੀਓ ਸੰਪਰਕ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। FAA ਦੇ ਏਅਰੋਨਾਟਿਕਲ ਇਨਫਰਮੇਸ਼ਨ ਮੈਨੂਅਲ (AIM) ਦੇ ਸੈਕਸ਼ਨ 6-4-1 ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਇਲਟਾਂ ਨੂੰ 14 CFR ਸੈਕਸ਼ਨ 91.185 ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਚਾਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟ ਫਲਾਈਟ ਰੂਲਜ਼ (IFR) ਤਹਿਤ ਉਡਾਣ ਸੰਚਾਲਨ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਯਮਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਜੇਕਰ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਮੌਸਮੀ ਹਾਲਾਤ (VMC) ਵਿੱਚ ਪਾਇਲਟਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਜ਼ੂਅਲ ਫਲਾਈਟ ਰੂਲਜ਼ (VFR) ਅਨੁਸਾਰ ਉਡਾਣ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਹੋ ਸਕੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੈਂਡ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਨੇੜਲੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ’ਤੇ ਹੀ ਉਤਾਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ।
FAA ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਇਲਟ ਆਪਣੇ ਵਿਵੇਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ’ਤੇ ਉਤਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜੇਕਰ ਆਪਣੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੰਜ਼ਿਲ ਬਦਲਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਜੇਕਰ ਇੰਸਟਰੂਮੈਂਟ ਮੌਸਮੀ ਹਾਲਾਤ (IMC) ਦੌਰਾਨ ਸੰਚਾਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਾਇਲਟਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰੂਟ ਅਤੇ ਉਚਾਈ (ਐਲਟੀਟਿਊਡ) ਸਬੰਧੀ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੇ ਗਏ ਆਖਰੀ ਰੂਟ, ਰਡਾਰ-ਵੈਕਟਰ ਕਲੀਅਰੈਂਸ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਰੂਟ ਜਾਂ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਫਲਾਈਟ ਪਲਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਰੂਟ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਛਲੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਉਚਾਈ, ਘੱਟੋ-ਘੱਟ IFR ਉਚਾਈ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੀ ਗਈ ਉਚਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਜਿਹੜੀ ਵੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੇਡੀਓ ਸੰਚਾਰ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਪਾਇਲਟ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰਾਂਸਪਾਂਡਰ ਕੋਡ 7600 ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
FAA ਦੇ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਮੈਨੂਅਲ ਮੁਤਾਬਕ, ਕੰਟਰੋਲਰ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਫ੍ਰੀਕੁਐਂਸੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਪਲਬਧ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਮੁੜ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਜਹਾਜ਼ ਭੀੜ ਜਾਂ ਸੰਚਾਲਨ ਸਬੰਧੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਕਾਰਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਇਸ ਦਾ ਮਕਸਦ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਵਾਜਾਈ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਾਰੀ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਨਾ ਵਧੇ।
ਕਿੰਨੀਆਂ ਉਡਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨੇ ਯਾਤਰੀ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ?
ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਦਾ ਅਸਰ ਪੂਰੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਪਿਆ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਡਾਣਾਂ ਰੱਦ ਹੋਣ, ਦੇਰੀ ਅਤੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਵੱਲ ਮੋੜੇ ਜਾਣ (ਡਾਇਵਰਜ਼ਨ) ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। CNN ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ, ਹਵਾਬਾਜ਼ੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੰਪਨੀ ਸਿਰਿਅਮ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਲਗਭਗ 15 ਲੱਖ ਯਾਤਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ।
ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਸ਼ਾਮ 7:05 ਵਜੇ ਤੱਕ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 827 ਉਡਾਣਾਂ ਦਾ ਰੂਟ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 670 ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਰਵਾਨਗੀ ਵਾਲੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ, ਜਦਕਿ 157 ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਵੱਲ ਮੋੜਿਆ ਗਿਆ।
ਇਸ ਰੁਕਾਵਟ ਕਾਰਨ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚੇ ’ਤੇ ਵੀ ਦਬਾਅ ਪਿਆ। ਖ਼ਬਰਾਂ ਮੁਤਾਬਕ, ਰੋਨਾਲਡ ਰੀਗਨ ਵਾਸ਼ਿੰਗਟਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ ’ਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੋੜ ਕੇ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਜਗ੍ਹਾ ਘੱਟ ਪੈ ਗਈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਥੇ ਹੋਰ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।
JetBlue, United Airlines ਅਤੇ American Airlines ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਆ ਰਹੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਬਾਰੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਉਡਾਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਜਾਂਚਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। JetBlue ਨੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਲਈ ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਕੀ ਘਰੇਲੂ ਉਡਾਣਾਂ ਰੱਦ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਨਿਊਯਾਰਕ ਦੇ JFK ਅਤੇ ਬੋਸਟਨ ਤੋਂ ਯੂਰਪ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁਝ ਉਡਾਣਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਏਅਰਲਾਈਨ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਹੋਰ ਉਡਾਣਾਂ ਰੱਦ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੇ ਕੰਮਕਾਜ ’ਤੇ ਵੀ ਅਸਰ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਹੁਣ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ?
ਦੇਸ਼ਵਿਆਪੀ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਅਤੇ ਹਵਾਈ ਅੱਡਿਆਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਤਰਜੀਹ ਆਮ ਸੰਚਾਲਨ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਬਾਕੀ ਮਾਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਆਮ ਸਮਾਂ-ਸਾਰਣੀ ’ਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਉਡਾਣਾਂ ਰੱਦ ਹੋਣ ਅਤੇ ਰੂਟ ਬਦਲਣ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਏ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਚਾਲਕ ਦਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। FAA ਅਤੇ ਹੋਰ ਏਜੰਸੀਆਂ ਸੰਚਾਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਆਈ ਖ਼ਰਾਬੀ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਤਕਨੀਕੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਦੇ ਸਹੀ ਕਾਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕੇਗਾ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਨੈੱਟਵਰਕ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਕਮੀਆਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀਕਐਂਡ ਤੱਕ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਏਅਰਲਾਈਨਾਂ ਆਪਣੇ ਉਡਾਣ ਸ਼ਡਿਊਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਮ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।
ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਫੰਡਿੰਗ ਲਈ ਡਫੀ ਵੱਲੋਂ 50 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦੀ ਮੰਗ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਏਅਰ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਕੰਟਰੋਲ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਰਚਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਸਕੱਤਰ ਨੇ ਚਿਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਾਂ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੜਬੜੀਆਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।