ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਤਾਰੇ ਦੀ ਰਾਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿ, ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਨਵੀਂ ਖੋਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵਾਰਵਿਕ ਦੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਤਾਰੇ (ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼) ਦੀ ਰਾਖ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
Publish Date: Wed, 07 Oct 2026 10:47 AM (IST)
Updated Date: Wed, 07 Oct 2026 10:50 AM (IST)
ਡਿਜ਼ੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ : ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵਾਰਵਿਕ ਦੇ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਇੱਕ ਟੀਮ ਨੇ ਇੱਕ ਦੁਰਲੱਭ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਮਰੇ ਹੋਏ ਤਾਰੇ—ਇੱਕ ਧਧਕਦੇ ਹੋਏ ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼—ਦੀ ਰਾਖ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਚੱਕਰ ਲਗਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼ ਮਰ ਚੁੱਕੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤਾਰੇ ਦਾ ਫਿਊਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੌਜੂਦ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਣ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਚ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤ ਖਗੋਲ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੱਖ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਕੇਤ ’ਚ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿਲਿਕਾਨ ਤੇ ਲੋਹੇ ਵਰਗੇ ਚੱਟਾਨ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਕੀ ਕਿਹਾ? ਹਾਲਾਂਕਿ ਪਲਸਰਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਜਿਹੀਆਂ 'ਮੁੜ ਜਨਮੀਆਂ' ਦੁਨੀਆਂ ਹੋਣ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਜਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤਾਜ਼ਾ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵਾਰਵਿਕ ਦੇ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਪੀਐਚਡੀ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਤੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੇਖਿਕਾ ਜੈਮੀ ਵਿਲੀਅਮਜ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਉਸ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਬਣਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਤਾਰਾ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਲੱਭ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਕਿਸੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਜਿਹਾ ਗ੍ਰਹਿ ਮਿਲਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਉਮੀਦ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਉਸੇ ਤਾਰੇ ਦੀ ਰਾਖ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉਹ ਕਦੇ ਘੁੰਮਦਾ ਸੀ।”
ਕਿਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ ਅਧਿਐਨ? ਨੇਚਰ ਐਸਟਰੋਨੋਮੀ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਰਿਸਰਚ ਕੌਂਸਲ (ERC) ਵੱਲੋਂ ਫੰਡ ਕੀਤੇ ਇਸ ਅਧਿਐਨ ’ਚ ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼ HS 0209+0832 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਚ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ’ਚ ਜ਼ਿੰਕ, ਤਾਂਬਾ ਤੇ ਨਿਓਬੀਅਮ ਵਰਗੇ ਅਸਧਾਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਤੱਤ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 1,000 ਗੁਣਾ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ।
ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤ ਕਿਸੇ ਤਾਰੇ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਬਣੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼ ’ਚ ਨਿਓਬੀਅਮ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।ਨਾਸਾ ਦੇ TESS ਸੈਟੇਲਾਈਟ ਤੋਂ ਮਿਲੇ ਡਾਟਾ ਨੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸਬੂਤ ਦਿੱਤੇ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਸ ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਹਲਕੀ ਪਰ ਨਿਯਮਿਤ ਚਮਕ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਹਰ 4.4 ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਦੁਹਰਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਕੇਤ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਆਕਾਰ ਦੇ ਇੱਕ ਗੈਸੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗ੍ਰਹਿ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਕ ਤੰਗ ਕੱਖ ’ਚ ਟਾਈਡਲੀ ਲੌਕਡ ਹੈ।
ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼ ਦੇ ਇੰਨਾ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਤੇਜ਼ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਕਾਰਨ ਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਬਲ ਕੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਪਦਾਰਥ ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ 'ਤੇ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
'ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਨਮ'
ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ਼ ਵਾਰਵਿਕ ਦੇ ਫਿਜ਼ਿਕਸ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਬੋਰਿਸ ਗੈਂਸਿਕ ਨੇ ਕਿਹਾ, “HS 0209+0832 ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਮੌਜੂਦ ਗ੍ਰਹਿ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਾਸ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹੋਇਆ ਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਉਸ ਸਿਸਟਮ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਕੋਈ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਉਸੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਤਾਰੇ ਨੇ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਸੀ। ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਸਿਸਟਮ ਨੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿਸਟਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”
ਜੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ HS 0209+0832 ਪਹਿਲਾ ਅਜਿਹਾ ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼ ਤਾਰਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਗ੍ਰਹਿ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਵੀਂ ਬਣੀਆਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਵਿਸਕਾਨਸਿਨ-ਮੈਡਿਸਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਐਸਟਰੋਨੋਮੀ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾ. ਨਿਕੋਲਸ ਸਟੋਨ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਇਹ ਪੈਟਰਨ S-ਪ੍ਰੋਸੈਸ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਨਿਊਕਲੀਅਰ ਰਿਐਕਸ਼ਨ ਹੈ, ਜੋ ਮਰ ਰਹੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਰੈੱਡ ਜਾਇੰਟ ਪੜਾਅ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰੀ ਤੱਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਰਸਾਇਣਕ ਸੰਕੇਤ ਹੈ ਜੋ ਕਿਸੇ ਆਮ, ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ’ਚ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸੇ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਨਵਾਂ ਗ੍ਰਹਿ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।”
ਟੀਮ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਭ ਤੋਂ ਸੰਭਾਵਿਤ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼ HS 0209+0832 ਹਾਲ ਹੀ ’ਚ ਬਣੇ ਦੂਜੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗ੍ਰਹਿ ਤੋਂ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਗ੍ਰਹਿ ਤਾਰੇ ਦੇ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਦੌਰਾਨ ਨਿਕਲੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਡਿਸਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਡਿਸਕ ਖ਼ੁਦ ਤਾਰੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਬਣੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ’ਚ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉਹ ਅਸਧਾਰਨ ਭਾਰੀ ਤੱਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੋਣਗੇ, ਜੋ ਹੁਣ ਵ੍ਹਾਈਟ ਡਵਾਰਫ਼ ਦੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ’ਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।