ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਕਿਵੇਂ ਸਾਈਬਰ ਠੱਗਾਂ ਲਈ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ? ਜਾਣੋ ਬਚਾਅ ਦੇ ਤਰੀਕੇ

ਡਿਜੀਟਲ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜੀਟਲ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਵੇਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਹੋਵੇ, ਜਨਮਦਿਨ ਦੀਆਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਹੋਣ ਜਾਂ ਲਿੰਕਡਇਨ ’ਤੇ ਨਵੀਂ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਣ ਦਾ ਐਲਾਨ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਬਹੁਤ ਆਮ ਅਤੇ ਬੇਕਸੂਰ ਗੱਲਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਇਹ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਪੋਸਟਾਂ ਸਾਈਬਰ ਠੱਗਾਂ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ?

ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋਵੋ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ। ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਆਖ਼ਰ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਰਾਹੀਂ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧੀ ਸਾਡੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤਿਆਂ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਕੀ ਹੈ? ਆਓ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੋਸਟਾਂ ਕਿਵੇਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ ਠੱਗਾਂ ਦਾ ਹਥਿਆਰ?

ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧੀ ਤੁਹਾਡੇ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਸੰਨ੍ਹ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਕਈ ਹਫ਼ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤੁਹਾਡੀ ਡਿਜੀਟਲ ਪ੍ਰੋਫ਼ਾਈਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੀ ਜਨਮ ਮਿਤੀ, ਸਕੂਲ ਦਾ ਨਾਮ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਕਸਰ ਪਾਸਵਰਡ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਗਾਉਣ ਜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬ ਲੱਭਣ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪਛਾਣ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵੀ ਤਰੀਕਾ

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਠੱਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਣਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਕੇ ਅਜਿਹੀ ਕਹਾਣੀ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਲੋਕ ਤੁਰੰਤ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲੈਣ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧੀ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਬੱਚੇ ਦਾ ਨਾਮ, ਉਸ ਦੇ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿਸੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ, ਭੁਗਤਾਨ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੰਗਣ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲਿੰਕਡਇਨ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਅਤੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਨਿਸ਼ਾਨਾ

ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਸਿਰਫ਼ ਨਿੱਜੀ ਖਾਤਿਆਂ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲਿੰਕਡਇਨ (LinkedIn) ਵਰਗੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਦੱਸਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਲਿੰਕਡਇਨ ’ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਅਹੁਦੇ, ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਸਬੰਧ, ਭਰਤੀ ਦੇ ਐਲਾਨ ਅਤੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਪਡੇਟਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਪਨੀ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਾਨ ਕੌਣ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਲੈਣ-ਦੇਣ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਕੌਣ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਨੌਕਰੀ ’ਤੇ ਆਇਆ ਹੈ।

ਨਵੇਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਬਣਦੇ ਹਨ ਆਸਾਨ ਸ਼ਿਕਾਰ

ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹਾਲੇ ਕੰਪਨੀ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਠੱਗਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਠੱਗ ਕਿਸੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਵਿੱਤ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਟੀਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਜਾਅਲੀ ਬੈਂਕ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਟਰਾਂਸਫਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਮਰਾਹ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

AI ਨੇ ਇਸ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਕਿੰਨਾ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?

AI ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਖ਼ਤਰਾ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਕਾਫ਼ੀ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਪੁਰਾਣੇ ਡੇਟਾ ਲੀਕ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਪਾਸਵਰਡ ਅਤੇ AI ਟੂਲ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਖ਼ਤਰਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਜਨਤਕ ਵੀਡੀਓ, ਇੰਟਰਵਿਊ ਜਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪੋਸਟ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਤੁਹਾਡੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਆਡੀਓ ਕਲਿੱਪ ਵੀ ਅੱਜ ਦੇ AI ਟੂਲਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਨਕਲ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਠੱਗ ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮੈਂਬਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਸੇ ਮੰਗ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਬੌਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਕੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਟਰਾਂਸਫਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਆਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਲਿਖਣ ਦੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਤੋਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੀ ਕਰੀਏ?

ਅਜਿਹੀ ਖ਼ਬਰ ਜਾਂ ਰਿਪੋਰਟ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਕਈ ਲੋਕ ਸੋਚ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਤੋਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਡਿਲੀਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ, ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਵਿਹਾਰਕ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਕੁਝ ਸਮਝਦਾਰੀ ਭਰੀਆਂ ਆਦਤਾਂ ਅਪਣਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਾਈਵੇਸੀ ਸੈਟਿੰਗਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ: ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਨਿੱਜੀ ਵੇਰਵੇ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਤਸਵੀਰਾਂ ਅਤੇ ਜਨਮ ਮਿਤੀ ਕੌਣ ਦੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਹੱਦ ਤੈਅ ਕਰੋ।

ਪੈਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ: ਜੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਮੈਂਬਰ ਅਚਾਨਕ ਪੈਸੇ ਮੰਗੇ, ਤਾਂ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਮ ਫ਼ੋਨ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਕਾਲ ਕਰਕੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ। ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਗੁਪਤ ਕੋਡ ਵੀ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭੁਗਤਾਨ ਸਬੰਧੀ ਨਿਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ: ਦਫ਼ਤਰ ਵਿੱਚ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਬੈਂਕ ਵੇਰਵੇ ਬਦਲਣ ਸਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਨਵੀਂ ਮੰਗ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧਾ ਫ਼ੋਨ ਕਰਕੇ, ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰੋ।

ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਸਵਰਡ ਅਤੇ 2FA ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰੋ: ਸਾਰੇ ਖਾਤਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਸਵਰਡ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਮਲਟੀ-ਫੈਕਟਰ ਆਥੈਂਟੀਕੇਸ਼ਨ (MFA) ਨੂੰ ਚਾਲੂ ਕਰੋ।

ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਪੋਸਟ ਕਰੋ: ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਨਿੱਜੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਆਨਲਾਈਨ ਸਾਂਝੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚੋ।

ਖ਼ਾਸ ਚਿਤਾਵਨੀ: ਹਰ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਲਓ

ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਠੱਗਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਦਬਾਜ਼ੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੋਚਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਦਬਾਅ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਵਾਲੀ ਮੰਗ ’ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਪੈਸੇ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੁਕੋ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰੋ।