ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ 'ਚ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਖ਼ਾਸ? ਜਾਣੋ ‘ਚਕਸ਼ੂਦਾਨ’ ਦੀ ਇਸ ਅਨੋਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਰਹੱਸ

ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ? ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਾਣ ਪਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਚਕਸ਼ੂਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਖ਼ਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਪਿੱਛੇ ਅਜਿਹਾ ਕਿਹੜਾ ਰਹੱਸ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ?

Posted By Neha Diwan

Publish Date: Thu, 15 Oct 2026 03:19 PM (IST)

Updated Date: Thu, 15 Oct 2026 03:21 PM (IST)

ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ 'ਚ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਖ਼ਾਸ? ਜਾਣੋ ‘ਚਕਸ਼ੂਦਾਨ’ ਦੀ ਇਸ ਅਨੋਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਰਹੱਸ

ਧਰਮ ਡੈਸਕ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ। ਤੁਸੀਂ ਅਕਸਰ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪੰਡਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੱਖਰਾ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਮੌਕੇ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੇ ਵਸਤਰਾਂ, ਗਹਿਣਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਕ ਚੀਜ਼ ਅਜਿਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅਖ਼ੀਰ ਵਿੱਚ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਹਨ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ।

ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਕੀ ਹੈ ਰਹੱਸ?

ਇਹ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਚਕਸ਼ੂਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਕੁਮਾਰਟੁਲੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮੂਰਤੀਕਾਰੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਈ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਂਸ ਅਤੇ ਪਰਾਲੀ ਨਾਲ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਪਰਤਾਂ ਚੜ੍ਹਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਹੱਥ, ਅਸਤਰ-ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਸਰੂਪ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ ਅਤੇ ਵਸਤਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨਾ ਕੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਪੂਰੀ ਮੂਰਤੀ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਵੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਰਸਮ ਨਿਭਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਖਿੱਚੀ ਗਈ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਲਕੀਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹਾਵ-ਭਾਵ ਬਦਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?

ਜਦੋਂ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਾਲ ਹੀ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਂ ਦੀ ਮਮਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਹ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਕਲਾ ਤੱਕ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਬੰਗਾਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਚਕਸ਼ੂਦਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

‘ਚਕਸ਼ੂ’ ਦਾ ਅਰਥ ਅੱਖ ਅਤੇ ‘ਦਾਨ’ ਦਾ ਅਰਥ ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹਿੱਸਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਹਾਲਿਆ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਨਿਭਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਕੀ ਹੈ ਚਕਸ਼ੂਦਾਨ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ?

ਜਦੋਂ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖ਼ਰੀ ਲਕੀਰ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਚਿੱਤਰਕਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੂਰਤੀਕਾਰ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਚਲੀ ਆ ਰਹੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਵੀ ਝਲਕਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਕਲਾਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਬਣਾਈਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵੰਤਤਾ ਲਿਆਂਦੀ ਜਾ ਸਕੇ।

ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦੌਰਾਨ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਜਦੋਂ ਮਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਰਿਸ਼ਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਸਕਣ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਨਜ਼ਰ ਮਿਲਾਉਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਮੂਰਤੀ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਮਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਸਰੂਪ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਦੁਰਗਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਜਦੋਂ ਦੁਰਗਾ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪੰਡਾਲ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਦੁਰਗਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਜਾਓ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਵਾਰ ਰੁਕ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਦੇਖੋ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਵੇਗਾ।