ਤਿਆਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ

ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਇੱਕਠਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਬੰਧਾਂ ’ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਪਲਬਧੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦਾਂ ’ਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਰਮਨ ’ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਭਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਹਿਜਤਾ ਕਿਤੇ ਪਿੱਛੇ ਛੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਪਾਉਣ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਫ਼ਲਤਾ ਦਾ ਬਦਲ ਬਣਾ ਲਿਆ ਹੈ ਤੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਘਾਟਿਆਂ ਦਾ, ਜਦਕਿ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਤਿਆਗ ਖਾਲੀਪਣ ਨਹੀਂ, ਜਦਕਿ ਅੰਦਰ ਦੀਆਂ ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਖੁਦ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਤਿਆਗ ਦਾ ਅਰਥ ਛੱਡ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਹ ਤਾਂ ਲਗਾਅ ਤੇ ਜੁਆਵ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਚੀਜ਼ਾਂ ਕੋਲ ਰਹਿਣ ਪਰ ਮਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੰਦੀ ਨਾ ਬਣੇ। ਸਫ਼ਲਤਾ ਮਿਲੇ ਪਰ ਹੰਕਾਰ ਨਾ ਆਵੇ। ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਲ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਦਾ ਡਰ ਅੰਦਰ ਨਾਲ ਆਵੇ। ਦਰਅਸਲ, ਇਹੀ ਤਿਆਗ ਦਾ ਮਰਮ ਹੈ। ਗੀਤਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ ਇਸੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਤਿਆਗ ਦੇ ਬੇਸ਼ੁਮਾਰ ਮੌਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਵਿਵਾਦ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਅੰਤਮ ਸੱਚ ਮੰਨਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਛੱਡ ਦੇਣੀ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਭੁੱਲ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਯਾਦ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰੀ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਚੁਣਨਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਧਾਰਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਿਆਗ ਦੇ ਡੂੰਘੇ ਹਾਲਾਤ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪਾਉਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਅਰਥਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੀਤੇ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਮੌਜੂਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਸਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਹੀ ਖ਼ੁਦ ਤੱਕ ਪੁੱਜਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵੀ ਫੜ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਉਹੀ ਪਲ ਤਿਆਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸੱਚਾ ਫਲ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਵਸਥੀ।