ਹਮਦਰਦੀ

ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ’ਚ ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਹਮਦਰਦੀ ਤੇ ਬਰਾਬਰ ਦੇਖਣੀ ਦੋਵੇਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਉੱਤਮ ਰੂਪ ਹਨ, ਪਰ ਦੋਵਾਂ ’ਚ ਇਕ ਸੂਖਮ ਅੰਤਰ ਹੈ। ਹਮਦਰਦੀ ’ਚ ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਦੋਂਕਿ ਬਰਾਬਰ ਦੇਖਣੀ ’ਚ ਅਸੀਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਦੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਉਸੇ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾਈ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਕਲਪਨਾ ਕਰੋ ਕਿ ਕੋਈ ਬੱਚਾ ਡਿੱਗ ਕੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ’ਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਦਇਆ ਪੈਦਾ ਹੋਣਾ ਹਮਦਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਉਹੀ ਬੱਚਾ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਾਨੂੰ ਅੰਦਰ ਤੱਕ ਵਿਚਲਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਸੱਟ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਦੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹੀ ਬਰਾਬਰ ਦੇਖਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ’ਚ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਵਹਾਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪ੍ਰਤੀਕੂਲ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਕਰਨਾ ਬਰਾਬਰ ਦੇਖਣੀ ਦੀ ਮੂਲ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਭਾਵੁਕਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਝ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਬਾਰੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰਿਵਾਰ ’ਚ ਇਹ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੰਮਕਾਜੀ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਹਿਯੋਗ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਤਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਬਰਾਬਰ ਦੇਖਣੀ ਹਉਮੈ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਤੂੰ’ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਦੂਰੀ ਘਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਦਇਆ, ਸੇਵਾ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਇਸੇ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ’ਚ ਹੋਰ ਜ਼ਿਆਦਾ ਉਲਝਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਲੋੜ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਹੋਰ ਆਤਮਿਕ, ਸਮਾਜ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਹੋਰ ਅਰਥਪੂਰਨ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ. ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ਤਿਵਾਰੀ।