ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ

ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਾਲ ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ’ਚ ਸਮੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮੁੱਚਤਾ ’ਚ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਬੇਹੱਦ ਸੂਖਮ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਅਧਿਕਾਰ ਨੂੰ ਮੰਗਣ, ਜਤਾਉਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮ ’ਚ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਗਣਾ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਉਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਆਪਣਾਪਣ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣਾਪਣ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਿਸੇ ਬਾਹਰੀ ਐਲਾਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਸੱਚਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪਿਆਰੇ ’ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਮਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਿਆਰੇ ’ਚ ਵਿਲੀਨ ਕਰ ਦੇਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਤੂੰ’ ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਦੂਰੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਮਿਟਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭਿੰਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਅਸਲ ’ਚ ਇਹ ਅਭੇਦ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉੱਥੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਗਣਾ ਵੀ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਹੈ। ਅਸਲ ਪ੍ਰੇਮ ’ਚ ਜਦੋਂ ‘ਆਪਣਾ’ ਅਤੇ ‘ਪਰਾਇਆ’ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਜਤਾਉਣ ਜਾਂ ਮੰਗਣ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ? ਭਗਤੀ ’ਚ ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰੂਪ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ’ਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਭਗਤ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਭੇਦ ਵੀ ਘਟਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਮੀਰਾ ਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਇਸੇ ਆਤਮ-ਵਿਸਮ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਸਿਰਫ਼ ਪੂਜਨੀਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਕੇਵਲ ਯਾਚਕ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ। ਅਸਲ ’ਚ ਸੱਚੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰਾਹ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦੁਚਿੱਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਦੋ ਹੋਣ ਦਾ ਬੋਧ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਪਾਉਣ, ਗੁਆਉਣ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਜਤਾਉਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਦਵੈਤ ਦੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ ਆਪਣੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰਾ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਅਧਿਕਾਰ ਮੰਗਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਅਧਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ. ਪ੍ਰਸ਼ਾਂਤ ਅਗਨੀਹੋਤਰੀ।