ਜ਼ਿੰਦਗੀ-ਮੌਤ

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਮੌਤ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਦੋ ਸੱਚ ਹਨ। ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹਰੇਕ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਦਿਨ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਇੰਜ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੰਨੋ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਮੌਤ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗੀ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸੱਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਮੰਨ ਲਵੇ ਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਣ ਮਾਤਰ ਹੈ ਤੇ ਮੌਤ ਅਟੱਲ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਜ਼ਰੀਆ, ਵਿਹਾਰ ਤੇ ਕਰਮ ਬਦਲਣ ਲੱਗ ਜਾਣਗੇ। ਉਦੋਂ ਉਹ, ਪਾਪ, ਧੋਖੇ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਸਵਾਰਥ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਸੱਚ, ਧਰਮ ਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣ ਲਵੇਗਾ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਭੋਗ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਤਮਾ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸਾਧਨਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ, ਸ਼੍ਰੀਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਭਗਵਾਨ ਬੁੱਧ ਤੇ ਸਵਾਮੀ ਵਿਵੇਕਾਨੰਦ ਵਰਗੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਏ, ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਨਿਭਾਇਆ ਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਸੰਵੇਦਨਾ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਇਸ ਸੱਚ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਰੀਰ ਨਾਸ਼ਵਾਨ ਹੈ, ਪਰ ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਅਮਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਅਪਣੱਤ ਤੋਂ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਅਧਰਮ, ਧੋਖੇ, ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਦਾ ਰਾਹ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਮੋਲਕ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹਾਸਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮ ਕਲਿਆਣ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ’ਚ ਇੰਨਾ ਉਲਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਜਦਕਿ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿਰਫ਼ ਧਨ ਅਤੇ ਮਾਣ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਆਪਣੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਬਣਾਉਣਾ ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੌਤ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਬਣੇ ਰਹਿਣ। ਅਸੀਂ ਮੌਤ ਤੋਂ ਡਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਗੁਰੂ ਮੰਨੀਏ। ਇਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਾਰਥਕ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਜੀਵੰਤ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਹੀ ਚੱਲਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

-ਮੁਕੇਸ਼ ਰਿਸ਼ੀ।