ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਮਗਰੋਂ ਗਿਆਨ

ਆਤਮਗਿਆਨ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਉਪਲਬਧੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਸਿਆ ਗਿਆਨ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਸਦਾ ਲਈ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਕੀ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹਾਸਲ ਹੋ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਸ ਸੱਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਕਿਸੇ ਪਲ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੀ ਰਹੇਗਾ ਜਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਧਰਾਤਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਮਿੱਟੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਮੁਤਾਬਕ ਆਤਮਗਿਆਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦੇ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਬਾਕੀ ਰਹਿ ਗਏ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੱਚ ਦਾ ਬੋਧ ਤੇ ਸੱਚ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਜਿਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਰਾਬਰ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚੇਤਨਾ ਕਿਸੇ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਉਸ ਸੂਖਮ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੇਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗੁੱਥੀ ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੁਲਝਾ ਨਹੀਂ ਪਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਬੰਧਾਂ ਵਿਚ ਦੁਖ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਵਰਤਾਓ ਨਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਫੀ ਦੂਸਰਿਆਂ ਦੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਸਹੀ ਠਹਿਰਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਅੰਤਰਮਨ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਅੱਗ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ, ਖ਼ੁਦ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨਣ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਬੋਧ ਦੇ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕੋਈ ਮਾਕੂਲ ਸਥਿਤੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉਹੀ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਪ੍ਰਤਿਕਿਰਿਆਵਾਂ ਮੁੜ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਸ ਚੇਤਨਾ ਨੂੰ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਕਦੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੇਖਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਧੁੰਦਲਾ ਪੈਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ•। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਘਟਨਾ ਦੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੱਚ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕਿ ਸੱਚ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਅਤੇ ਪਲ ਮਾਤਰ ਦਰਸ਼ਨ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਬਦਲਾਅ ਦੋ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ਅੰਤ, ਆਤਮਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਖਾਵੇਗਾ। ਸਗੋਂ ਇਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈਣ ’ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਵਿਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਠੋਕਰ ਖਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਹੈ, ਸੰਭਲਣਾ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਣਾ ਹੋਵੇਗਾ।

-ਟਵਿੰਕਲ ਤੋਮਰ ਸਿੰਘ।