ਆਪਣੇ ਔਗੁਣ ਪਛਾਣੋਂ

ਸੰਸਾਰ ’ਚ ਮੁਕੰਮਲ ਸਿਰਫ਼ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਰਿਆਂ ’ਚ ਕੁਝ ਔਗੁਣ ਹਨ• ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਹੁੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਸ ’ਚ ਪਿਆ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਔਗੁਣ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿ ਉਹ ਕੋਈ ਭੁੱਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਹਰੇਕ ਕੰਮ ਦਾ ਉਹ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਧਾਰ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਵਾਂਝਾ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭੁੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਅਪੂਰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਭੁੱਲ ਅਣਜਾਣਪੁਣੇ ’ਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਾਣਬੁੱਝ ਕੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰ ਭੁੱਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭੁੱਲ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਭੁੱਲ ਦਾ ਸੁਧਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਇਮਾਨਦਾਰ ਸੰਕਲਪ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਗ਼ਲਤੀ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਹਰ ਪਲ ਮਨੁੱਖੀ ਅਵਚੇਤਨ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਨੇਕ ਬਣਨ ਵੱਲ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ; ਆਪਣੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਆਤਮ-ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਆਲੋਚਨਾ ਜਾਂ ਨਿੰਦਾ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁਲਦਸਤੇ ਵਾਂਗ ਦਿਆਲਤਾ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ, ਜੋ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਅਦਿੱਖ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਦੂਰੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਇਕ ਦੁਰਲੱਭ ਮੌਕਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗਣ ਤੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਉਣ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ‘ਮਾਇਆ’ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ, ਇਹ ਇਕ ਚੁਣੌਤੀਪੂਰਨ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ; ਹਾਲਾਂਕਿ, ਇਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿਣਾ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਰਥਹੀਣ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਪੂੰਜੀ ਨੂੰ ਮਾਮੂਲੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ’ਤੇ ਬਰਬਾਦ ਕਰਨ ਨਾਲ ਬਾਅਦ ’ਚ ਡੂੰਘਾ ਦੋਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਹੱਥ ’ਚ ਹੀਰਾ ਫੜਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਹੀਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਇਸ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਕ ਆਮ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਆਪਣੀ ਅਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਅਕਸਰ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

-ਡਾ. ਸਤੇਂਦਰ ਪਾਲ ਸਿੰਘ।