ਸਮਰਪਿਤ ਆਤਮਾ

ਸ਼ਰਣਾਗਤ (ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ) ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਹੈ। ਸ਼ਰਣਾਗਤ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ, ਡਰ ਅਤੇ ਸੀਮਤ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਰਧਾਪੂਰਵਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ ਸੱਚ, ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਜਾਂ ਸੱਚੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਗੁਰੂ (ਸਤਿਗੁਰੂ) ਦੇ ਚਰਨਾਂ ’ਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਰਪਣ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਅਨੰਤ (ਪਰਮ-ਸੱਤਾ) ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਸ਼ੁੱਧੀ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਉੱਨਤੀ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਾਰਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੀਤਾ ’ਚ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ਼ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਗੋਂ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ, ‘ਕਰਤਾ’ ਹੋਣ ਦੇ ਭਾਵ (ਕਰਤਾ-ਪਨ) ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਆਸਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮ-ਸੱਤਿਆ (ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ) ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਹ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਸ਼ਰਣਾਗਤ ਆਤਮਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨੂੰ 'ਧਰਮ' (ਨੇਕੀ) ਦੇ ਇੱਕ ਉੱਤਮ ਆਦਰਸ਼ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਉਹ ਪ੍ਰਣ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਉਹ ਸ਼ਰਨ ’ਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮਰਪਣ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖੀ ਆਚਰਣ ਲਈ ਵੀ ਇੱਕ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਰਪਣ ਦੇ ਅਸਲ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਭਾਵਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਰਪਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਭੱਜਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੱਚਾ ਸ਼ਰਣਾਗਤ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ; ਇਸ ਦੀ ਬਜਾਏ, ਉਹ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ’ਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਸੁਹਿਰਦ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ (ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ) ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੋਈ ਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਮ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਮਨ ਨੂੰ ਡਰ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਸਮਰਪਣ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ‘ਮੈਂ’ (ਹੰਕਾਰ) ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਘਟਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਥਾਂ ‘ਤੂੰ’ (ਪਰਮਾਤਮਾ) ਦਾ ਭਾਵ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਿਮਰਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ-ਡਰ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਰਧਾ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਥਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੋ. ਆਨੰਦਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤ੍ਰਿਪਾਠੀ ‘ਰਤਨੇਸ਼’।