ਮਾੜੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਪੜਾਅ

ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਾਰਥਕਤਾ ਮਾਕੂਲਤਾ ਦੇ ਉਭਾਰ ’ਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਲਟ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਤਰ-ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਜਾਗਣ ’ਚ ਲੁਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸਹੀ ਹਾਲਾਤ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਤਰ ਮਨ ਦੇ ਮੋਹ ’ਚ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਵਿਰੋਧੀ ਹਾਲਾਤ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ’ਚ ਲੁਕੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਲ ’ਚ, ਔਖੇ ਹਾਲਾਤ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਵਿਧਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਸਮਰੱਥਾ, ਵਿਵੇਕ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਆਤਮ ’ਚ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਾਪ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਪੜਚੋਲ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਦਾਤ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮਯੋਗ ਵੀ ਇਸੇ ਸੱਚ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਹਾਲਾਤਾਂ ਦੀ ਅਧੀਨਤਾ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ’ਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਰਹਿਣ ’ਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਦੋਂ ਅੰਤਰਮਨ ਦੀ ਚੇਤਨਾ ਹੀ ਆਸ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਨਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਸਗੋਂ ਆਪਣਾ ਰਸਤਾ ਬਦਲ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦਾ ਅਰਥ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਜਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਟੀਚੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਸ਼ਰਧਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਢਾਲਣਾ ਹੈ। ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਰਸਤੇ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੀਕੂਲਤਾ ’ਚੋਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਲੈਣ ਦਾ ਅਰਥ ਹਰ ਹਾਲਤ ’ਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕਤਾ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਘਾਟ ’ਚ ਸੰਤੋਖ, ਅਨਿਸ਼ਚਿਤਤਾ ’ਚ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਅਸਫਲਤਾ ’ਚ ਆਤਮ-ਪੜਚੋਲ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੇ ਆਤਮ-ਉਥਾਨ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਨੂੰ ਹਾਰ ਦਾ ਪੜਾਅ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਤਮ-ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਨੇਰਾ ਵੀ ਚਾਨਣ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

-ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਅਵਸਥੀ।